Yajurveda Sanhita Bhasha Bhashya (Pt. Jaydev Sharma)

Yajurveda Adhyay 8 / Mantra 9

63 Mantra
8/9
Devata- गृहपतयो विश्वेदेवा देवताः Rishi- भरद्वाज ऋषिः Chhand- प्राजापत्या गायत्री,आर्षी उष्णिक्,स्वराट आर्षी पङ्क्ति, Swara- पञ्चमः
Mantra with Swara
उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसि॒ बृह॒स्पति॑सुतस्य देव सोम त॒ऽइन्दो॑रिन्द्रि॒याव॑तः॒ पत्नी॑वतो॒ ग्रहाँ॑२ऽऋध्यासम्। अ॒हं प॒रस्ता॑द॒हम॒वस्ताद् यद॒न्तरि॑क्षं॒ तदु॑ मे पि॒ताभू॑त्। अ॒हꣳ सूर्य॑मुभ॒यतो॑ ददर्शा॒हं दे॒वानां॑ पर॒मं गुहा॒ यत्॥९॥

उ॒प॒या॒मगृ॑हीत॒ इत्यु॑पया॒मगृ॑हीतः। अ॒सि॒। बृह॒स्पति॑सुत॒स्येति॒ बृह॒स्पति॑ऽसुतस्य। दे॒व॒। सो॒म॒। ते॒। इन्दोः॑। इ॒न्द्रि॒याव॑तः। इ॒न्द्रि॒यव॑त॒ इती॑न्द्रि॒यऽव॑तः। पत्नी॑वत॒ इति॒ पत्नी॑ऽवतः। ग्रहा॑न्। ऋ॒ध्या॒स॒म्। अ॒हम्। प॒रस्ता॑त्। अ॒हम्। अ॒वस्ता॑त्। यत्। अ॒न्तरिक्ष॑म्। तत्। ऊँ॒ऽइत्यूँ॑। मे॒। पि॒ता। अ॒भू॒त्। अ॒हम्। सू॑र्य्यम्। उ॒भ॒यतः॑। द॒द॒र्श॒। अ॒हम्। दे॒वाना॑म्। प॒र॒मम्। गुहा॑। यत् ॥९॥

Mantra without Swara
उपयामगृहीतो सि बृहस्पतिसुतस्य देव सोम त इन्दोरिन्द्रियावतं पत्नीवतो ग्रहाँ ऋध्यासम् । अहम्परस्तादहमवस्ताद्यदन्तरिक्षन्तदु मे पिताभूत् । अहँ सूर्यमुभयतो ददर्शाहन्देवानां परमङ्गुहा यत् ॥

उपयामगृहीत इत्युपयामगृहीतः। असि। बृहस्पतिसुतस्येति बृहस्पतिऽसुतस्य। देव। सोम। ते। इन्दोः। इन्द्रियावतः। इन्द्रियवत इतीन्द्रियऽवतः। पत्नीवत इति पत्नीऽवतः। ग्रहान्। ऋध्यासम्। अहम्। परस्तात्। अहम्। अवस्तात्। यत्। अन्तरिक्षम्। तत्। ऊँऽइत्यूँ। मे। पिता। अभूत्। अहम्। सूर्य्यम्। उभयतः। ददर्श। अहम्। देवानाम्। परमम्। गुहा। यत्॥९॥

Yajurveda Sanhita Bhasha Bhashya (Pt. Jaydev Sharma)

हिन्दी
Yajurveda Sanhita Bhasha Bhashya (Pt. Jaydev Sharma) - हिन्दी
Meaning
हे योग्य पुरुष ! राजन् तू ! ( उपयामगृहीतः असि) राज्यतन्त्र द्वारा स्वीकृत एवं बद्ध है। हे ( देव सोम ) देव ! सोम ! राजन् ! ( इन्द्रिया- वतः ) इन्द्र राजा के योग्य ऐश्वर्य बल से सम्पन्न ( इन्दोः ) सबके आह्वादक ( पत्नीवतः ) अपनी पालक शक्ति से युक्त ( बृहस्पतिसुतस्य ) बृहती, वेद बाणी के पालक विद्वान् के द्वारा प्रेरित (ते) तेरे निर्मित्त (ग्रहान् ) समस्त राज्य के अंगों को मैं ( ऋध्यासम् ) समृद्ध करता हूं । ( अहम् ) मैं ( पर- स्ताद ) परे से परे, दूर देशों में और ( अवस्तात् ) अति समीप अपने अधीन के देशों में भी ( ऋध्यासम् ) समृद्ध होऊं । ( यद् अन्तरिक्षम् ) जो अन्तरित अर्थात् बीच का उत्तम प्रदेश है ( तत् उ ) वह भी ( मे ) मेरा ( पिता अभूत् ) पालक ही हो । ( अहम् ) मैं ( सूर्यम् ) सूर्य के समान तेजस्वी विद्वान् को ही ( उभयतः ) दोनों ओर ( ददर्श ) देखूं । और ( देवानाम् ) देव, विद्वान् पदाधिकारियों के ( गुहा ) गुहा या हृदय में ( यत् ) जो ( परमम् ) परम तत्व ज्ञान हो उसका भी दर्शन करूं ॥ शत० ४।४।२।१२ ॥ 
गृहस्थ पक्ष में – हे सोम ! वर ! बड़े विद्वान् के पुत्र आह्लादक ऐश्वर्य- वान् वीर्यवान् पत्नी सहित तेरे ( ग्रहान् ) स्वीकार किये समस्त कर्त्तव्यों को आगे पीछे मैं पत्नी बढ़ाऊंगी। हमें अन्तःकरण का विज्ञान प्राप्त हो । दोनों तरफ़ अर्थात् इस लोक परलोक दोनों में उस (सूर्य) सबके प्रेरक परमेश्वर को अपना पालक देखती हूं। जो विद्वानों के हृदय में परमतत्व रूप से गुप्त रहता है । 
Subject
प्रजा का कर्तव्य, राष्ट्र की ऐश्वर्यवृद्धि । पक्षान्तर में पत्नी का कर्तव्य ।
Footenote
९--० सुतस्य ते देव । इन्द्र इन्द्रियावतः ०" तदु मे पितास ।" इति काण्व ० । 
१ उपग्रामगृहीतोऽसि  २ बृहस्पति॑सु॒तस्य ३ अहं परस्ता।
Rishi | Devata | Chhanda | Swara
विश्वदेवा देवताः। (१) प्राजापत्या गायत्री षड्ज: । ( २ ) आर्षी उष्णिक् ऋषभः । आर्षीपंक्तिः । पञ्चमः ॥