Yajurveda Sanhita Bhasha Bhashya (Pt. Jaydev Sharma)

Yajurveda Adhyay 7 / Mantra 36

48 Mantra
7/36
Devata- प्रजापतिर्देवता Rishi- विश्वामित्र ऋषिः Chhand- विराट आर्षी त्रिष्टुप्,विराट आर्ची पङ्क्ति,साम्नी उष्णिक् Swara- धैवतः, ऋषभः
Mantra with Swara
म॒रुत्व॑न्तं वृष॒भं वा॑वृधा॒नमक॑वारिं॑ दि॒व्यꣳ शा॒समिन्द्र॑म्। वि॒श्वा॒साह॒मव॑से॒ नूत॑नायो॒ग्रꣳ स॑हो॒दामि॒ह तꣳ हु॑वेम। उ॒प॒या॒मगृ॑हीतो॒ऽसीन्द्रा॑य त्वा म॒रुत्व॑तऽए॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य त्वा म॒रुत्व॑ते। उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसि म॒रुतां॒ त्वौज॑से॥३६॥

म॒रुत्व॑न्तम्। वृ॒ष॒भम्। वा॒वृ॒धा॒नम्। वा॒वृ॒धा॒नमिति॑ ववृधा॒नम्। अक॑वारि॒मित्यक॑वऽअरिम्। दि॒व्यम्। शा॒सम्। इन्द्र॑म्। वि॒श्वा॒साह॑म्। वि॒श्व॒सह॒मिति॑ विश्व॒ऽसह॑म्। अव॑से। नूत॑नाय। उ॒ग्रम्। स॒हो॒दामिति॑ सहः॒ऽदाम्। इ॒ह। तम्। हु॒वे॒म॒। उ॒प॒या॒मगृ॑हीत॒ इत्यु॑पया॒मऽगृ॑हीतः। अ॒सि॒। इन्द्रा॑य। त्वा॒। म॒रुत्व॑ते। ए॒षः। ते॒। योनिः॑। इन्द्रा॑य। त्वा॒। म॒रुत्व॑ते। उ॒प॒या॒मगृ॑हीत॒ इत्यु॑पया॒मऽगृ॑हीतः। अ॒सि॒। म॒रुता॑म् त्वा॒। ओज॑से ॥३६॥

Mantra without Swara
मरुत्वन्तँवृषभँवावृधानमकवारिं दिव्यँ शासमिन्द्रम् । विश्वासाहमवसे नूतनायोग्रँसहोदामिह तँ हुवेम । उपयामगृहीतो सीन्द्राय त्वा मरुत्वतऽएष ते योनिरिन्द्राय त्वा मरुत्वते । उपयामगृहीतो सि मरुतान्त्वौजसे ॥

मरुत्वन्तम्। वृषभम्। वावृधानम्। वावृधानमिति ववृधानम्। अकवारिमित्यकवऽअरिम्। दिव्यम्। शासम्। इन्द्रम्। विश्वासाहम्। विश्वसहमिति विश्वऽसहम्। अवसे। नूतनाय। उग्रम्। सहोदामिति सहःऽदाम्। इह। तम्। हुवेम। उपयामगृहीत इत्युपयामऽगृहीतः। असि। इन्द्राय। त्वा। मरुत्वते। एषः। ते। योनिः। इन्द्राय। त्वा। मरुत्वते। उपयामगृहीत इत्युपयामऽगृहीतः। असि। मरुताम् त्वा। ओजसे॥३६॥

Yajurveda Sanhita Bhasha Bhashya (Pt. Jaydev Sharma)

हिन्दी
Yajurveda Sanhita Bhasha Bhashya (Pt. Jaydev Sharma) - हिन्दी
Meaning
( मरुत्वन्तम् ) मरुद्ग़ण, प्रजाओं और वीर सुभटों के स्वामी ( वृषभम् ) स्वयं सर्वश्रेष्ठ, सब सुखों के वर्षक, ( वावृधानम् ) सबको बढ़ानेवाले और स्वयं बढ़ानेवाले, वृद्धिशील, उदयशील, विजिगीषु ( अक- वारिम= अकव-अरिम्, अक - वारिम् ) अकव अर्थात् अधर्मात्म के शत्रु, अथवा अक=दुःखों के वारण करनेवाले ( दिव्यम् ) दिव्य गुणावान्, तेजस्वी, ( विश्वासाहम् ) समस्त शत्रुओं के विजयी, ( सहोदाम् ) बलपूर्वक दमन करने में समर्थ (शासम् ) शासनकारी ( तमू ) उस पुरुष को हम ( इह ) इस अवसर पर ( इन्द्रम् हुवेम ) इन्द्र सेनापति या इन्द्र नाम से (हुवेम ) बुलाते हैं । (उपयामगृहीतः असि इन्द्रव्यत्वा मरुत्वते । एषः ते योनिः । इन्द्राय त्वा मरुत्वते ) इति पूर्ववत् (उपयाम्गृहीतः असि ) तू राज्य की व्यवस्था द्वारा बद्ध है । (त्वा) तुझको (मरुताम्) वायु के समान तीव्र गतिशील सुभटों के और प्रजाओं के ( ओजसे ) खोज, पराक्रम के कार्य के लिये नियुक्त करता हूं ॥ शत० ४ । ३ । ३ । १४. ।। 
Subject
मरुत्वान् इन्द्र, सेनापति का वर्णन ।
Footenote
 १ मरुत्वन्तम्। २ उपयामगृहीतो।
Rishi | Devata | Chhanda | Swara
विश्वामित्र ऋषिः । प्रजापतिर्देवता । ( १ ) विराड् आर्षी त्रिष्टुप् । धैवतः । ( २ ) आर्षी उष्णिक् । ( ३ ) साम्नी उष्णिक् । ऋषभः ॥