Yajurveda Sanhita Bhasha Bhashya (Pt. Jaydev Sharma)

Yajurveda Adhyay 25 / Mantra 32

47 Mantra
25/32
Devata- यज्ञो देवता Rishi- गोतम ऋषिः Chhand- निचृत् त्रिष्टुप् Swara- धैवतः
Mantra with Swara
यदश्व॑स्य क्र॒विषो॒ मक्षि॒काश॒ यद्वा॒ स्वरौ॒ स्वधि॑तौ रि॒प्तमस्ति॑।यद्धस्त॑योः शमि॒तुर्यन्न॒खेषु॒ सर्वा॒ ता ते॒ऽअपि॑ दे॒वेष्व॑स्तु॥३२॥

यत्। अश्व॑स्य। क्र॒विषः॑। मक्षि॑का। आश॑। यत्। वा॒। स्वरौ॑। स्वधि॑ता॒विति॒ स्वऽधि॑तौ। रि॒प्तम्। अस्ति॑। यत्। हस्त॑योः। श॒मि॒तुः। यत्। न॒खेषु॑। सर्वा॑। ता। ते॒। अपि॑। दे॒वेषु॑। अ॒स्तु॒ ॥३२ ॥

Mantra without Swara
यदश्वस्य क्रविषो मक्षिकाश यद्वा स्वरौ स्वधितौ रिप्तमस्ति । यद्धस्तयोः शमितुर्यन्नखेषु सर्वा ता तेऽअपि देवेष्वस्तु ॥

यत्। अश्वस्य। क्रविषः। मक्षिका। आश। यत्। वा। स्वरौ। स्वधिताविति स्वऽधितौ। रिप्तम्। अस्ति। यत्। हस्तयोः। शमितुः। यत्। नखेषु। सर्वा। ता। ते। अपि। देवेषु। अस्तु॥३२॥

Yajurveda Sanhita Bhasha Bhashya (Pt. Jaydev Sharma)

हिन्दी
Yajurveda Sanhita Bhasha Bhashya (Pt. Jaydev Sharma) - हिन्दी
Meaning
(क्रविषः) विजय करने योग्य ( अश्वस्य ) अश्व के समान बलवान् राष्ट्र का ( यत् ) जो अंग (मक्षिका) शिक्षा या उपदेश या शत्रु पर दोष का कार्य करने वाली सभा या सेना (आश) खा जाती है (यत् वा) और जो अंश (स्वरौ) अति तापदायक, शत्रुसन्तापक ( स्वधितौ) वज्र आदि शस्त्रास्त्र में (रिप्तम् अस्ति ) लग जाता है और ( यत् ) जो भाग (शमितुः ) शान्ति कराने वाले मध्यस्थ पुरुष या दुष्टों के उपद्रव शान्त करने वाले के (हस्तयोः) हाथों या हनन करने के साधन शस्त्र अस्त्र और उपायों में है । और (यत् नखेषु) जो भाग राष्ट्र के प्रबन्ध कार्यों में राष्ट्र का है (ते) तेरे (सर्वा ता अपि) सब कार्य (देवेषु) विद्वानों के अधीन हों। अर्थात् सेना, शस्त्रागार, शान्ति, सन्धि, विग्रह आदि राज्य प्रबन्ध आदि पर होने वाले सब राष्ट्र के व्यय विद्वानों के अधीन हों । 'मक्षिका' -मशः शब्दे रोषकरणे च । भ्वादि: । हनिमशिभ्यां सिकन् । उणा० ४। १५४ ॥ मशति शब्दयति रोषं करोति वा सा मक्षिका । 'क्रविषः' कृवि हिंसाकरणयोश्च । अत्र करणमर्थ । 'स्वरुः ' स्वः शब्दोपतापयोः । अत्र उपतापार्थः । स्वधितिर्वज्रः । 'नखेषु' नहेर्ह लोपश्चेति खः । उ० ५।२३॥ नह्यति बध्नातिः इति नखः ॥
Subject
राष्ट्र के सब कार्यों को विद्वानों के हाथ में रखने का उपदेश । अश्व के मांस को मक्षिका के खाने, उसके स्वरु स्वधिति में लगने, शमिता के नखों और हाथों में लगने का रहस्य ।
Rishi | Devata | Chhanda | Swara
यज्ञः । निचृत् त्रिष्टुप् । धैवतः॥