Yajurveda Sanhita Bhasha Bhashya (Pt. Jaydev Sharma)

Yajurveda Adhyay 23 / Mantra 28

65 Mantra
23/28
Devata- प्रजापतिर्देवता Rishi- प्रजापतिर्ऋषिः Chhand- निचृदनुष्टुप् Swara- गान्धारः
Mantra with Swara
यद॑स्याऽअꣳहु॒भेद्याः॑ कृ॒धु स्थू॒लमु॒पात॑सत्। मु॒ष्काविद॑स्याऽएजतो गोश॒फे श॑कु॒लावि॑व॥२८॥

यत्। अ॒स्याः॒। अ॒ꣳहु॒भेद्या॒ऽइत्य॑ꣳहु॒ऽभेद्याः॑। कृ॒धु। स्थू॒लम्। उ॒पात॑स॒दित्यु॑प॒ऽअत॑सत्। मु॒ष्कौ। इत्। अ॒स्याः॒। ए॒ज॒तः॒। गो॒श॒फ इति॑ गोऽश॒फे। श॒कु॒लावि॒वेति॑ शकु॒लौऽइ॑व ॥२८ ॥

Mantra without Swara
यदस्याऽअँहुभेद्याः कृधु स्थूलमुपातसत् । मुष्काविदस्याऽएजतो गोशफे शकुलाविव ॥

यत्। अस्याः। अꣳहुभेद्याऽइत्यꣳहुऽभेद्याः। कृधु। स्थूलम्। उपातसदित्युपऽअतसत्। मुष्कौ। इत्। अस्याः। एजतः। गोशफ इति गोऽशफे। शकुलाविवेति शकुलौऽइव॥२८॥

Yajurveda Sanhita Bhasha Bhashya (Pt. Jaydev Sharma)

हिन्दी
Yajurveda Sanhita Bhasha Bhashya (Pt. Jaydev Sharma) - हिन्दी
Meaning
(यद्) जब (अस्याः ) इस (अंहुभेद्याः) पाप को भेदन करने वाली, स्वच्छ, दुष्टों से रहित प्रजा को (कृधु) दुष्टों का नाशक (स्थूलम् ) स्थूल, स्थिर दृढ़ राज्य ( उपातसत् ) पृथ्वी पर जम जाता है । तब (अस्याः ) इसके (मुष्कौ) शत्रुओं और अज्ञान का विनाश करने वाले, अथवा बन्धन से छुड़ाने वाले, अथवा सृष्टि करने वाले क्षात्र और ब्राह्मबल दोनों (गोशफे) गौ के चरण में लगे (शकलौ) खुर के दो खण्डों के समान आश्रय रूप में (राजतः) शोभा देते हैं । गौ के चरण में खुर के दो भाग शरीर को थामते हैं वैसे प्रजा में से दुष्टों के नाशक क्षात्रबल और अज्ञान, अविद्या का नाशक ब्राह्मबल, विद्वान् गण, दोनों पृथिवी के शासनरूप चरण में विराजते और पृथिवी रूप गौ का भार उठाये रहते हैं । 'मुष्कः', मुषेः कः । औणा० ३ । ४१ ॥ अथवा 'मुखे खण्डने, इत्यस्मात् कः । षत्वं छान्दसम् । पुष्टिवद् मोचनाद्वेति निरुक्तम् | पुषेर्वा | पस्य मश्छान्दसः। ‘कृधु' कृणोते हिंसार्थस्य, करोतेर्वा । 'स्थूलं' तिष्ठतेः ।
Subject
गाय के खुरों की उपमा से ब्राह्म और क्षात्र बलों का पृथ्वीपालन में उपयोग | इसी प्रकार गृहपति के कर्तव्य ।
Footenote
मुष्काइद० इति काण्व० ।
Rishi | Devata | Chhanda | Swara
प्रजापतिर्देवता । निचृदनुष्टुप् । गांधारः ॥