Yajurveda Sanhita Bhasha Bhashya (Pt. Jaydev Sharma)

Yajurveda Adhyay 21 / Mantra 59

61 Mantra
21/59
Devata- अग्न्यादयो देवताः Rishi- स्वस्त्यात्रेय ऋषिः Chhand- अष्टिः Swara- मध्यमः
Mantra with Swara
अ॒ग्निम॒द्य होता॑रमवृणीता॒यं यज॑मानः॒ पच॒न् पक्तीः॒ पच॑न् पुरो॒डाशा॑न् ब॒ध्नन्न॒श्विभ्यां॒ छाग॒ꣳ सर॑स्वत्यै मे॒षमिन्द्रा॑यऽऋष॒भꣳ सु॒न्वन्न॒श्विभ्या॒ सर॑स्वत्या॒ऽइन्द्रा॑य सु॒त्राम्णे॑ सुरासो॒मान्॥५९॥

अ॒ग्निम्। अ॒द्य। होता॑रम्। अ॒वृणी॒त॒। अ॒यम्। यज॑मानः। पच॑न्। पक्तीः॑। पच॑न्। पु॒रो॒डाशा॑न्। ब॒ध्नन्। अ॒श्विभ्या॒मित्य॒श्विऽभ्या॑म्। छाग॑म्। सर॑स्वत्यै। मे॒षम्। इन्द्रा॑य। ऋ॒ष॒भम्। सु॒न्वन्। अ॒श्विभ्या॒मित्य॒श्विऽभ्या॑म्। सर॑स्वत्यै। इन्द्रा॑य। सु॒त्राम्ण॒ इति सु॒ऽत्राम्णे॑। सु॒रा॒सो॒मानिति॑ सुराऽसो॒मान् ॥५९ ॥

Mantra without Swara
अग्निमद्य होतारमवृणीतायँयजमानः पचन्पक्तीः पचन्पुरोडाशान्बध्नन्नश्विभ्याञ्छागँ सरस्वत्यै मेषमिन्द्रायऽऋषभँ सुन्वन्नश्विभ्याँ सरस्वत्याऽइन्द्राय सुत्राम्णे सुरासोमान् ॥

अग्निम्। अद्य। होतारम्। अवृणीत। अयम्। यजमानः। पचन्। पक्तीः। पचन्। पुरोडाशान्। बध्नन्। अश्विभ्यामित्यश्विऽभ्याम्। छागम्। सरस्वत्यै। मेषम्। इन्द्राय। ऋषभम्। सुन्वन्। अश्विभ्यामित्यश्विऽभ्याम्। सरस्वत्यै। इन्द्राय। सुत्राम्ण इति सुऽत्राम्णे। सुरासोमानिति सुराऽसोमान्॥५९॥

Yajurveda Sanhita Bhasha Bhashya (Pt. Jaydev Sharma)

हिन्दी
Yajurveda Sanhita Bhasha Bhashya (Pt. Jaydev Sharma) - हिन्दी
Meaning
( अद्य ) आज, अब, नित्य (अयं यजमानः ) यह यजमान, सब राज्यव्यवस्था को सुसंगत करने और सबको पदाधिकार देने वाला राजा ( अग्निम् ) ज्ञानवान् तेजस्वी पुरुष को ( होतारम् ) 'होता' पद के लिये ( अवृणीत ) वरण करता है । और वह यमराज, (पक्ती:) नाना कर्मों के बदले में देने योग्य प्राप्त फलों को और ( पुरोडाशान् ) काम करने के पूर्व ही पेशगी देने योग्य पदार्थों को ( पचन् २) पकाता या नियत करता हुआ और ( अश्विभ्याम्) पूर्वोक्त अश्वि नामक आधकारियों के कार्य के लिये (छागम् ) छेदन भेदन में कुशल पुरुष को और (सरस्वत्यै) सरस्वती, विद्वत्सभा के लिये (मेषम् ) स्पर्द्धा में माथे की टक्कर लेने वाले, युक्ति- युक्ति उत्तर- प्रत्युत्तर देने वाले पुरुष को और (इन्द्राय) इन्द्र, सेनापति पद के लिये, या राष्ट्र के सञ्चालक पद के लिये (ऋषभम् ) सर्वश्रेष्ठ शत्रु- नाशक बलवान् पुरुष को ( बध्नन् ) बड़े वेतन पर बांधता हुआ और ( अश्विभ्याम्) अश्वियों, (सरस्वत्यै) सरस्वती, विद्वत्सभा और (सुत्राणे इन्द्राय) उत्तम त्राणकारी, सुरक्षक इन्द्र पद के लिये ( सुरासोमान् ) राज्य - लक्ष्मी और राष्ट्र के अंशों को या ( सुरासोमान् ) स्त्री पुरुष को,
या अभिषेक क्रिया से अभिषिक्त पुरुषों को ( सुन्वन् ) नाना पदों परअभिषिक्त करता हुआ 'होता' का वरण करता हूँ ।
Subject
होता नाम अग्रणी नायक का वरण ।
Rishi | Devata | Chhanda | Swara
अष्टिः । मध्यमः ॥