Yajurveda Sanhita Bhasha Bhashya (Pt. Jaydev Sharma)

Yajurveda Adhyay 18 / Mantra 21

77 Mantra
18/21
Devata- याङ्गवानात्मा देवताः Rishi- देवा ऋषयः Chhand- विराड्धृतिः Swara- ऋषभः
Mantra with Swara
स्रुच॑श्च मे चम॒साश्च॑ मे वाय॒व्यानि च मे द्रोणकल॒शश्च॑ मे॒ ग्रावा॑णश्च मेऽधि॒षव॑णे च मे पू॒त॒भृच्च॑ मऽआधव॒नीय॑श्च मे॒ वेदि॑श्च मे ब॒र्हिश्च॑ मेऽवभृ॒थश्च॑ मे स्वगाका॒रश्च॑ मे य॒ज्ञेन॑ कल्पन्ताम्॥२१॥

स्रुचः॑। च॒। मे॒। च॒म॒साः। च॒। मे॒। वा॒य॒व्या᳖नि। च॒। मे॒। द्रो॒ण॒क॒ल॒श इति॑ द्रोणऽकल॒शः। च॒। मे॒। ग्रावा॑णः। च॒। मे॒। अ॒धि॒षव॑णे। अ॒धि॒सव॑ने॒ इत्य॑धि॒ऽसव॑ने। च॒। मे॒। पू॒त॒भृदिति॑ पूत॒ऽभृत्। च॒। मे॒। आ॒ध॒व॒नीय॒ इत्या॑ऽधव॒नीयः॑। च॒। मे॒। वेदिः॑। च॒। मे॒। ब॒र्हिः। च॒। मे॒। अ॒व॒भृ॒थ इत्य॑वऽभृ॒थः। च॒। मे॒। स्व॒गा॒का॒र इति॑ स्वगाऽका॒रः च॒। मे॒। य॒ज्ञेन॑। क॒ल्प॒न्ता॒म् ॥२१ ॥

Mantra without Swara
स्रुचश्च मे चमसाश्च मे वायव्यानि च मे द्रोणकलशश्च मे ग्रावाणश्च मे धिषवणे च मे पूतभृच्च मऽआधवनीयश्च मे वेदिश्च मे बर्हिश्च मे वभृतश्च मे स्वगाकारश्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥

स्रुचः। च। मे। चमसाः। च। मे। वायव्यानि। च। मे। द्रोणकलश इति द्रोणऽकलशः। च। मे। ग्रावाणः। च। मे। अधिषवणे। अधिसवने इत्यधिऽसवने। च। मे। पूतभृदिति पूतऽभृत्। च। मे। आधवनीय इत्याऽधवनीयः। च। मे। वेदिः। च। मे। बर्हिः। च। मे। अवभृथ इत्यवऽभृथः। च। मे। स्वगाकार इति स्वगाऽकारः च। मे। यज्ञेन। कल्पन्ताम्॥२१॥

Yajurveda Sanhita Bhasha Bhashya (Pt. Jaydev Sharma)

हिन्दी
Yajurveda Sanhita Bhasha Bhashya (Pt. Jaydev Sharma) - हिन्दी
Meaning
( स्रुचः च ) स्रुच् स्रुव, जुहू आदि ( चमसा: च ) चमस आदि यज्ञपात्र, ( वायव्यानि च ) वायव्य आदि पात्र, (द्रोणकलशः च) 'द्रोणकलश, सोमधारण के लिये कलश । ( ग्रावाणः च) शिला, शिलबट्टा आदि सोम या अन्न कूटने के पाषाण, (अधिषवणे च) कुटे हुए सोम या अन्न रखने के फलक, ( पूतभृत् च, आधवनीयः च ) पूतभृत् और आधवनीय नामक सोम या अन्न रखने के दो पात्र, ( वेदिः च) वेदि, ( बर्हिः च) बर्हि, आसन, या दर्भ, ( अवभृथः च ) यज्ञान्तस्नान, ( स्वगाकार : ) स्वयं गान करने योग्य शंयुवाक नामक स्वस्तिवाचनकर्त्ता, ये सब (मे) मेरे ( यज्ञेन कल्पन्ताम् ) यज्ञ द्वारा सिद्ध एवं उत्तम कर्म करने और फल देने में समर्थ हों
और पुरुषगण ये सब,
राजा के पक्ष में— (१) 'स्रुच: ', गौवें स्रुक् । श० ६ । ३ । १ । ८ ॥ इमे वै लोकाः स्रुचः । तै० ३ । ३ । १ । २ ॥ बाहू वै स्रुचौ । श० ७ ॥ ४ । १ । ३६ ॥ योषा वै स्रुक् । वृषा स्रुचः । श० १ । ३ । १ ॥ गवादि पशु, समस्त लोक, बाहुएं, वीर पुरुष, स्त्रियां 'स्रुच्' कहाते हैं । ( २ ) 'चमसा:' – १३पात्र, ' राज्याङ्ग' नाना विभाग । देखो अ० ७ । ३ ॥ यज्ञ में आग्रयण आदि ग्रह । राज्य में आग्रयण आदि राज्याङ्ग, और देह में प्राण, त्वक्, दक्ष क्रतु, श्रोत्र, चक्षु,आत्मा, अन्य अङ्ग, आयु और प्रतिष्ठा ये 'चमस' कहाते हैं। संवत्सर रूप प्रजापति के १३ मास चमस हैं । यज्ञ में – सूर्य,अग्निहोत्रहवणी, स्पत्य, कपाल, शम्या, कृष्णाजिन, ऊलूखल, मूसल, दृषद, उपल ये दश पात्र हैं । शरीर में दश प्राण के समान हैं । ( ३ ) 'वायव्यानि ' - शरीर में प्रणादि के समान राष्ट्र में अन्यान्य विभाग, यजु अ० ७ । २७, २८ ॥ अथवा सोम. के छानने के पात्र और दशा पवित्र आदि । 'सम्भ्रियमाणोः वायुः पूयमानः' इत्यादि यजु० ८ । ५९ ॥ ( ४ ) 'द्रोणकलश' – यज्ञः में सोमकलश । राजा के पक्ष में राष्ट्र या स्वयं राजा । प्रजापतिर्वै द्रोण- कलशः । श० ४ । ३ । ७ । ६ ॥ राष्ट्रं द्रोणकशलः । ता० ६ । ६ । १ ॥ प्राणो वै द्रोणकलशः - तां० ९ । ९ । ३३ ॥ ( ५ ) 'ग्रावाण : ' - प्राणाः वै ग्रावाणाः श० १४ । २ । ३ । ३३ ॥ पशवो वै ग्रावाणः । तां० ९ । ९ । ३३ ॥ विड् वै ग्रावाणः । श० ३ । ९ । ३ । ३ ॥ विद्वांसो वै ग्रावाणः । श० ३ । ९ । ३ । १४ । शरीर में प्राण, राज्य में पशु, प्रजा और विद्वान् 'ग्रावा' हैं । (६) 'अधिषवणे' - सोम के उत्पादक शिलाफलकों के समान परस्पर मिलकर राज्य के उत्पादक राजा और प्रजा । पुत्र के उत्पादक माता और पिता । (७) 'पूतभूत्' वैश्वदेवो वै पूतभृत् । श० ७ । ४ । १ । १२ ॥ (८) वेदिः पृथ्वी । (९) अवभृथः - वरुणस्य पुत्रो वा भ्राता वा । श० १२ । ९ । २ । ४ ॥ समुद्रो वा अवभृथः । वै० २ । १ । ५ । २ ॥ राष्ट्र का उत्तम पालनकर्त्ता 'अवभृथ ' है । 'देखो यजु० अ० ७ । ५९ ॥ समुद्र के समान पृथ्वी को घेर कर उसका पालक पोषक । ( १० ) 'स्वगाकारः ' - संवत्सरः स्वगाकारः । तै० २ । १ । ५ । २ ॥ राष्ट्र के समस्त ऐश्वर्य को सूर्य के समान दौरा लगाकर अपनाने वाला राजा ।
Subject
यज्ञ से स्रुक चमसादि यज्ञसाधन के पात्रों की प्राप्ति और उनकी राष्ट्र और देह में व्याख्या।
Footenote
०'स्त्रगाकारश्चमेऽवभृश्रश्वमे ०' इति काण्व ० '
Rishi | Devata | Chhanda | Swara
यज्ञवान् आत्मा । विराड् धृतिः । ऋषभः ॥