Yajurveda Sanhita Bhasha Bhashya (Pt. Jaydev Sharma)

Yajurveda Adhyay 16 / Mantra 52

66 Mantra
16/52
Devata- रुद्रा देवताः Rishi- परमेष्ठी प्रजापतिर्वा देवा ऋषयः Chhand- आर्ष्युनुष्टुप् Swara- गान्धारः
Mantra with Swara
विकि॑रिद्र॒ विलो॑हित॒ नम॑स्तेऽअस्तु भगवः। यास्ते॑ स॒हस्र॑ꣳ हे॒तयो॒ऽन्य॑म॒स्मन्नि व॑पन्तु॒ ताः॥५२॥

विकि॑रि॒द्रेति॒ विऽकि॑रिद्र। विलो॑हि॒तेति॒ विऽलो॑हित। नमः॑। ते॒। अ॒स्तु॒। भ॒ग॒व॒ इति॑ भगऽवः। याः। ते॒। स॒हस्र॑म्। हे॒तयः॑। अन्य॑म्। अ॒स्मत्। नि। व॒प॒न्तु॒। ताः ॥५२ ॥

Mantra without Swara
विकिरिद्र विलोहित नमस्तेऽअस्तु भगवः । यास्ते सहस्रँ हेतयोन्यमस्मन्निवपन्तु ताः ॥

विकिरिद्रेति विऽकिरिद्र। विलोहितेति विऽलोहित। नमः। ते। अस्तु। भगव इति भगऽवः। याः। ते। सहस्रम्। हेतयः। अन्यम्। अस्मत्। नि। वपन्तु। ताः॥५२॥

Yajurveda Sanhita Bhasha Bhashya (Pt. Jaydev Sharma)

हिन्दी
Yajurveda Sanhita Bhasha Bhashya (Pt. Jaydev Sharma) - हिन्दी
Meaning
हे ( विकिरिद्र ) शरों की बौछारों से शत्रुओं को भगा देने हारे ! अथवा विविध प्रकार के घात, हत्या, चोरी, बटमारी आदि उपद्रवों के दूर करने हारे ! हे ( विलोहित) विशेष रूप से रक्त वर्ण की पोषाक पहनने हारे अथवा पाप के भावों से रहित, विविध पदार्थों का स्वामिन् ! हे ( भगवः ) ऐश्वर्यवन् ! ( ते नमः अस्तु ) तेरे लिये हमारा आदर भाव प्रकट हो । और ( याः ) जो ( ते ) तेरे ( सहखम् ) हजारों ( हेतयः ) शस्त्र अस्त्र हैं ( ताः ) ये (अस्मत् ) हमसे दूर होकर (निपस्तु ) शत्रु पर पड़े ।
विकिरिद्र - विकिरिन इषून् द्रावयति इति विकिरिद्रः इति उव्वटः । विविधं किरिं घातबुद्धवं द्वायति नाशयति इति महीधरः । विशेषेण किरिः सूकर इव द्रायति शेते विशिष्टं किरिंदाति निन्दति वा तत्सम्बुद्धौ विकि- रिद्र इति दया० ।
उव्वट और महीधरकृत व्युत्पत्ति के अनुसार ग्रंथ ऊपर किया गया है । दयानन्दकृतव्युत्पत्ति के अनुसार उनके बनाये भाषाभाष्य में किये अर्थ का तात्पर्य नहीं पता लगता । कदाचित् उनका अभिप्राय है, (विकिरिद्र ) विशेष रूप से बलवान् ! शुकर के समान निश्चिन्त होकर शयन करने हारे! या विशेष बलवान् ! शूकर को भी बल में पराजित करने वाले ! अर्थात् निर्भीक आक्रामक !
'विलोहितः ' - विगतकल्मषभावः इति उव्वटः ।
Subject
नाना रुद्रों अधिकारियों का वर्णन ।
Rishi | Devata | Chhanda | Swara
आर्ष्यनुष्टुप् । गान्धारः ॥