Yajurveda Sanhita Bhasha Bhashya (Pt. Jaydev Sharma)

Yajurveda Adhyay 15 / Mantra 12

65 Mantra
15/12
Devata- आदित्या देवताः Rishi- परमेष्ठी ऋषिः Chhand- निचृद्ब्रह्मी जगती, ब्रह्मी बृहती Swara- निषादः, मध्यमः
Mantra with Swara
स॒म्राड॑सि प्र॒तीची॒ दिगा॑दि॒त्यास्ते॑ दे॒वाऽअधि॑पतयो॒ वरु॑णो हेती॒नां प्र॑तिध॒र्त्ता स॑प्तद॒शस्त्वा॒ स्तोमः॑ पृथि॒व्याश्र॑यतु मरुत्व॒तीय॑मु॒क्थमव्य॑थायै स्तभ्नातु वैरू॒पꣳ साम॒ प्रति॑ष्ठित्याऽअ॒न्तरि॑क्ष॒ऽऋष॑यस्त्वा प्रथम॒जा दे॒वेषु॑ दि॒वो मात्र॑या वरि॒म्णा प्र॑थन्तु विध॒र्त्ता चा॒यमधि॑पतिश्च॒ ते त्वा॒ सर्वे॑ संविदा॒ना नाक॑स्य पृ॒ष्ठे स्व॒र्गे लो॒के यज॑मानं च सादयन्तु॥१२॥

स॒म्राडिति॑ स॒म्ऽराट्। अ॒सि॒। प्र॒तीची॑। दिक्। आ॒दि॒त्याः। ते॒। दे॒वाः। अधि॑पतय॒ इत्यधि॑ऽपतयः। वरु॑णः। हे॒ती॒नाम्। प्र॒ति॒ध॒र्त्तेति॑ प्रतिऽध॒र्त्ता। स॒प्त॒द॒श इति॑ सप्तऽद॒शः। त्वा॒। स्तोमः॑। पृ॒थि॒व्याम्। श्र॒य॒तु॒। म॒रु॒त्व॒तीय॑म्। उ॒क्थम्। अव्य॑थायै। स्त॒भ्ना॒तु॒। वै॒रू॒पम्। साम॑। प्रति॑ष्ठित्यै। प्रति॑स्थित्या॒ इति॒ प्रति॑ऽस्थित्यै। अ॒न्तरि॑क्षे। ऋष॑यः। त्वा॒। प्र॒थ॒म॒जा इति॑ प्रथम॒ऽजाः। दे॒वेषु॑। दि॒वः। मात्र॑या। व॒रि॒म्णा। प्र॒थ॒न्तु॒। वि॒ध॒र्त्तेति॑ विऽध॒र्त्ता। च॒। अ॒यम्। अधि॑पति॒रित्यधि॑ऽपतिः। च॒। ते। त्वा॒। सर्वे॑। सं॒वि॒दा॒ना इति॑ सम्ऽविदा॒नाः। नाक॑स्य। पृ॒ष्ठे। स्व॒र्ग इति॑ स्वः॒ऽगे। लो॒के। यज॑मानम्। च॒। सा॒द॒य॒न्तु॒ ॥१२ ॥

Mantra without Swara
सम्राडसि प्रतीची दिगादित्यास्ते देवाऽअधिपतयो वरुणो हेतीनाम्प्रतिधर्ता सप्तदशस्त्वा स्तोमः पृथिव्याँ श्रयतु मरुत्वतीयमुक्थमव्यथायै स्तभ्नातु वैरूपँ साम प्रतिष्ठित्याऽअन्तरिक्षऽऋषयस्त्वा प्रथमजा देवेषु दिवो मात्रया वरिम्णा प्रथन्तु विधर्ता चायमधिपतिश्च ते त्वा सर्वे सँविदाता नाकस्य पृष्ठे स्वर्गे लोके यजमानञ्च सादयन्तु ॥

सम्राडिति सम्ऽराट्। असि। प्रतीची। दिक्। आदित्याः। ते। देवाः। अधिपतय इत्यधिऽपतयः। वरुणः। हेतीनाम्। प्रतिधर्त्तेति प्रतिऽधर्त्ता। सप्तदश इति सप्तऽदशः। त्वा। स्तोमः। पृथिव्याम्। श्रयतु। मरुत्वतीयम्। उक्थम्। अव्यथायै। स्तभ्नातु। वैरूपम्। साम। प्रतिष्ठित्यै। प्रतिस्थित्या इति प्रतिऽस्थित्यै। अन्तरिक्षे। ऋषयः। त्वा। प्रथमजा इति प्रथमऽजाः। देवेषु। दिवः। मात्रया। वरिम्णा। प्रथन्तु। विधर्त्तेति विऽधर्त्ता। च। अयम्। अधिपतिरित्यधिऽपतिः। च। ते। त्वा। सर्वे। संविदाना इति सम्ऽविदानाः। नाकस्य। पृष्ठे। स्वर्ग इति स्वःऽगे। लोके। यजमानम्। च। सादयन्तु॥१२॥

Yajurveda Sanhita Bhasha Bhashya (Pt. Jaydev Sharma)

हिन्दी
Yajurveda Sanhita Bhasha Bhashya (Pt. Jaydev Sharma) - हिन्दी
Meaning
( प्रतीची दिग् ) पश्चिम दिशा जिल प्रकार मध्यान्ह के बाद भी प्रखर सूर्य से सब प्रकार से दीप्त, उज्ज्वल होती है उसी प्रकार हे राजश! तू भी अपने पूर्ण वैभव को प्राप्त कर लेने के बाद ( सम्राट् असि ) 'सम्राट्' की शक्ति बन जाता है । (ते अधिपतयः आदित्याः ) आदित्य के समान तेजस्वी, पदाधिकारी अथवा आदान प्रतिदिन करने वाले वैश्य- गण तेरे अधिपति, स्वामी होते हैं । ( वरुणः हेतीनां प्रतिवर्त्ता ) शत्रुओं को वारण करने में समर्थ पुरुष शस्त्रों को धारण करने वाला होता है । ( संप्तदश: स्तोमः त्वा पृथिव्यां श्रयतु ) शरीर में दश हाथ की अगुलियों, बाहु टार्गे ४, शिर, उदर, और आत्मा इन १७ अंशों के समान राष्ट्र को धारण करने वाले १७ घटक विभागों से सम्पन्न वीर्यवान् अधिकारीगण तुझको पृथिवी पर स्थिर रखें। ( मरुत्वतीयम् उक्थम् अव्यथायै स्तभ्नातु ) वायु के समान वेगवान् वीर भटों के नायक इन्द्र, सेनानायक का सेना बल ही राष्ट्र-व्यवस्था को पीड़ा न पहुंचाने के लिये दृढ़ करे । और (वैरूप साम प्रतिष्ठित्या ) उसके प्रतिष्ठा या आश्रय के लिये 'वैरूप' अर्थात् विविध प्रकार की प्रजा का विविध दल ही रहे। (अन्तरिक्ष ऋषयः ० इत्यादि) पूर्ववत् ॥ शत० ८ । ६ । १ । ७ ॥
'प्रउगम् उक्थम्'-- तद् यत् अभिप्रायुञ्जत तत् प्रउगस्य प्रउगत्वम् ॥ प्राणाः प्रउगम् । तस्माद् बहवो देवता प्रउगे शस्त्रन्ते | कौ० १४।५ ॥ ग्रहोक्थं वा एतद् यत् प्रउगम् । ऐ० ३ | १ ॥ सब तरफ़ उत्तम अधिकारियों को नियोजन करना या ग्रहों की या राज्याङ्गों की स्थापना 'प्रउग कहाता है। इसमें बहुत से 'देव' राजपदअधिकारी पुरुषों का वर्णन होता है । प्राण एव उक् तस्य अन्न मेव थम् शत० १०।४।१।२३ ॥
अग्निर्वा उक् तस्याहुतय एव थम् । १० । ६ । २ । १० । अतो हि सर्वाणि नामानि उत्तिष्ठन्ति । विड् उक्थानि । तां० १।८।८।६ ॥ जिस प्रकार शरीर में प्राण और वेदी में अग्नि है उसी प्रकार राष्ट्र में वह पद जिस पर मुख्य पदाधिकारी नियुक्त है 'उक्थ' कहाता है। इसमें पदाधिकार और उसका भोग्य वेतन और ऐश्वर्य दोनों सम्मिलित हैं। इसी का दूसरा नाम 'शस्त्र' है । इसे सामान्यतः 'धारा' कह सकते हैं ।
मरुत्वतीयम् उक्थम् । एतद् वार्त्रघ्नमेवोक्थं यन्मरुत्वतीयम् एतेन हीन्द्रः पृतना अजयत् ॥ कौ० १५ ॥ २ ॥ तदेतत् पृतनाजिदेव सूक्तम् । एतेन हीन्द्रो वृत्रमहन् ॥ कौ० १५।३ ॥
Rishi | Devata | Chhanda | Swara
ऋष्यादि पूर्ववत् ।