Yajurveda Sanhita Bhasha Bhashya (Pt. Jaydev Sharma)

Yajurveda Adhyay 12 / Mantra 56

117 Mantra
12/56
Devata- इन्द्रो देवता Rishi- सुतजेतृमधुच्छन्दा ऋषिः Chhand- निचृदनुष्टुप् Swara- गान्धारः
Mantra with Swara
इन्द्रं॒ विश्वा॑ऽअवीवृधन्त्समु॒द्रव्य॑चसं॒ गिरः॑। र॒थीत॑मꣳ र॒थीनां॒ वाजा॑ना॒ सत्प॑तिं॒ पति॑म्॥५६॥

इन्द्र॑म्। विश्वाः॑। अ॒वी॒वृ॒ध॒न्। स॒मु॒द्रव्य॑चस॒मिति॑ समु॒द्रऽव्य॑चसम्। गिरः॑। र॒थीत॑मम्। र॒थित॑म॒मिति॑ र॒थिऽत॑मम्। र॒थीना॑म्। र॒थिना॒मिति॑ र॒थिना॑म्। वाजा॑नाम्। सत्प॑ति॒मिति॒ सत्ऽपति॑म्। पति॑म् ॥५६ ॥

Mantra without Swara
इन्द्रँविश्वाऽअवीवृधन्त्समुद्रव्यचसङ्गिरः । रथीतमँ रथीनाँ वाजानाँ सत्पतिं पतिम् ॥

इन्द्रम्। विश्वाः। अवीवृधन्। समुद्रव्यचसमिति समुद्रऽव्यचसम्। गिरः। रथीतमम्। रथितममिति रथिऽतमम्। रथीनाम्। रथिनामिति रथिनाम्। वाजानाम्। सत्पतिमिति सत्ऽपतिम्। पतिम्॥५६॥

Yajurveda Sanhita Bhasha Bhashya (Pt. Jaydev Sharma)

हिन्दी
Yajurveda Sanhita Bhasha Bhashya (Pt. Jaydev Sharma) - हिन्दी
Meaning
( विश्वाः गिरः ) समस्त वेदवाणियां ( समुद्रव्यचसम् ) समस्त प्रकार की शक्तियों के उद्भवस्थान, उस महान् व्यापक ( इन्द्रम् ) परमेश्वर की महिमा को ( अवीवृधन ) बढ़ाती हैं। वही (रथीतमं रथीनाम् ) रथी योद्धाओं के बीच महारथी के समान समस्त देहवान् प्राणियों के बीच सब से श्रेष्ठ 'स्थीतम' महारथी, सब से बड़े, विराट् और (सत्- पतिम् ) सत् पदार्थों के पालक, ( वाजानां ) समस्त ऐश्वर्यों के स्वामी की ( अवीवृधन् ) महिमा को बढ़ाती है । उसी प्रकार ( विश्वा गिरः )समस्त स्तुतियां (समुद्रव्यचसम् ) समुद्र के समान विविध ऐश्वर्यों से पूर्ण या विस्तृत व्यापक, ( रथीनां स्थीतमम् ) रथी योद्धाओं में महारथी (वाजानां ) संग्रामों, अन्नों और ऐश्वयों के ( पतिम् ) पालक (सत्पतिम् ) उत्तम प्रजाजनों के स्वामी राजा को ( अवीवृधन् ) बढ़ावें ।
गृहस्थ प्रकरण में - ( विश्वाः गिरः ) समस्त स्तुतिशील स्त्रियें अपने पति की प्रशंसा करनेवाली होकर उसके यश, धन और मान को बढ़ावें ।
Subject
वेदवाशियों के समान राजाओं को बढ़ाना, समुद्र से राजा की तुलना।
Rishi | Devata | Chhanda | Swara
जेता माधुच्छन्दन ऋषिः । इन्द्रो देवता । निचृदनुष्टुप् । गान्धारः ॥