Yajurveda Sanhita Bhasha Bhashya (Pt. Jaydev Sharma)

Yajurveda Adhyay 11 / Mantra 24

83 Mantra
11/24
Devata- अग्निर्देवता Rishi- गृत्समद ऋषिः Chhand- आर्षी पङ्क्तिः Swara- पञ्चमः
Mantra with Swara
आ वि॒श्वतः॑ प्र॒त्यञ्चं॑ जिघर्म्यर॒क्षसा॒ मन॑सा॒ तज्जु॑षेत। मर्य्य॑श्री स्पृह॒यद्व॑र्णोऽअ॒ग्निर्नाभि॒मृशे॑ त॒न्वा जर्भु॑राणः॥२४॥

आ। वि॒श्वतः॑। प्र॒त्यञ्च॑म्। जि॒घ॒र्मि॒। अ॒र॒क्षसा॑। मन॑सा। तत्। जु॒षे॒त॒। मर्य्य॑श्रीरिति॒ मर्य्य॑ऽश्रीः। स्पृ॒ह॒यद्व॑र्ण॒ इति॑ स्पृह॒यत्ऽव॑र्णः। अ॒ग्निः। न। अ॒भि॒मृश॒ इत्य॑भि॒ऽमृशे॑। त॒न्वा᳕। जर्भु॑राणः ॥२४ ॥

Mantra without Swara
आ विश्वतः प्रत्यञ्चज्जिघर्म्यरक्षसा मनसा तज्जुषेत । मर्यश्री स्पृहयद्वर्णाऽअग्निर्नाभिमृशे तन्वा जर्भुराणः ॥

आ। विश्वतः। प्रत्यञ्चम्। जिघर्मि। अरक्षसा। मनसा। तत्। जुषेत। मर्य्यश्रीरिति मर्य्यऽश्रीः। स्पृहयद्वर्ण इति स्पृहयत्ऽवर्णः। अग्निः। न। अभिमृश इत्यभिऽमृशे। तन्वा। जर्भुराणः॥२४॥

Yajurveda Sanhita Bhasha Bhashya (Pt. Jaydev Sharma)

हिन्दी
Yajurveda Sanhita Bhasha Bhashya (Pt. Jaydev Sharma) - हिन्दी
Meaning
जिस प्रकार अग्नि में घृत का आसेचन करके उसको प्रज्वलित और अधिक दीप्तिमान् किया जाता है उसी प्रकार हे राजन् ! मैं ( विश्वतः ) सब ओर से ( प्रत्यञ्चं ) शत्रु के प्रति आक्रमण करनेवाले तुझको (आजिधर्मि ) सब प्रकार से उत्तेजित, प्रदीप्त करूं । वह राजा ( तत् ) इस प्रकार प्रेम से दिये उत्तेजना सामग्री को ( अरक्षसा ) निर्विघ्न, राक्षस या क्रूर स्वभाववाले दुष्ट पुरुष से विपरीत, सज्जनस्वभावयुक्त, ( मनसा ) चित्त से ( जुषेत ) स्वीकार करे । वह ( अग्निः ) अग्रणी, राजा ( मर्यंश्रीः ) मनुष्यों द्वारा आश्रय करने योग्य या मनुष्यों के बीच विशेष शोभावान्, उनका शिरोमणिस्वरूप और ( स्पृहयद्-वर्णः ) प्रेमयुक्त पुरुषों द्वारा अपना नेता चुना गया, या कान्तिमान् अग्नि के समान तेजस्वी ( तत्वा ) अपने विस्तृत शक्ति से या अपने स्वरूप से ( जर्भुराणः ) अंगों को ऊपर नीचे नमाता हुआ, लचकती ज्वालाओं से ( अग्निः ) अभि जिस प्रकार अति तीक्ष्ण होकर ( अभिमृशे न ) स्पर्श करने के योग्य नहीं होता उसको कोई छू नहीं सकता उसी प्रकार वह भी युद्ध में जब अति तीक्ष्ण होकर अपने गात्र नमाता या पैतरे चलता है तब ( अग्निः ) आग के समान तेजस्वी होकर ( अभिमृशे न ) किसी भी द्वारा अभिमर्शन, या तिरस्कार करने योग्य नहीं रहता । उसका कोई अपमान नहीं कर सकता ॥ शत० ६ । ३ । ३ । १५ ॥
Subject
राजा को उत्तेजित करके उसे अग्नि के समान तेजस्वी बनाना ।
Rishi | Devata | Chhanda | Swara
गृत्समद ऋषिः । अग्निर्देवता। आर्षी पंक्तिः । पञ्चमः ॥