Yajurveda Bhashyam (Pandit Harisharan Siddhantalankar)

Yajurveda Adhyay 7 / Mantra 35

48 Mantra
7/35
Devata- प्रजापतिर्देवता Rishi- विश्वामित्र ऋषिः Chhand- आर्षी त्रिष्टुप्,विराट आर्ची पङ्क्ति, Swara- धैवतः, ऋषभः
Mantra with Swara
इन्द्र॑ मरुत्वऽइ॒ह पा॑हि॒ सोमं॒ यथा॑ शार्या॒तेऽअपि॑बः सु॒तस्य॑। तव॒ प्रणी॑ती॒ तव॑ शूर॒ शर्म॒न्नावि॑वासन्ति क॒वयः॑ सुय॒ज्ञाः। उ॒प॒या॒मगृ॑हीतो॒ऽसीन्द्रा॑य त्वा म॒रुत्व॑तऽए॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य त्वा म॒रुत्व॑ते॥३५॥

इन्द्रः॑। म॒रु॒त्वः॒। इ॒ह। पा॒हि॒। सोम॑म्। यथा॑। शा॒र्य्या॒ते। अपि॑बः। सु॒तस्य॑। तव॑। प्रणी॑ती। प्रनी॑तीति॒ प्रऽनी॑ती। तव॑। शू॒र॒। शर्म्म॑न्। आ। वि॒वा॒स॒न्ति॒। क॒वयः॑। सु॒य॒ज्ञा इति॑ सुऽय॒ज्ञाः। उ॒प॒या॒मगृ॑हीत॒ इत्यु॑पया॒मऽगृ॑हीतः। अ॒सि॒। इन्द्रा॑य। त्वा॒। म॒रुत्व॑ते। ए॒षः। ते॒। योनिः॑। इन्द्रा॑य। त्वा॒। म॒रुत्व॑ते ॥३५॥

Mantra without Swara
इन्द्र मरुत्वऽइह पाहि सोमँयथा शार्याते अपिबः सुतस्य । तव प्रणीती तव शूर शर्मन्ना विवासन्ति कवयः सुयज्ञाः । उपयामगृहीतो सीन्द्राय त्वा मरुत्वतेऽएष ते योनिरिन्द्राय त्वा मरुत्वते ॥

इन्द्रः। मरुत्वः। इह। पाहि। सोमम्। यथा। शार्य्याते। अपिबः। सुतस्य। तव। प्रणीती। प्रनीतीति प्रऽनीती। तव। शूर। शर्म्मन्। आ। विवासन्ति। कवयः। सुयज्ञा इति सुऽयज्ञाः। उपयामगृहीत इत्युपयामऽगृहीतः। असि। इन्द्राय। त्वा। मरुत्वते। एषः। ते। योनिः। इन्द्राय। त्वा। मरुत्वते॥३५॥

Yajurveda Bhashyam (Pandit Harisharan Siddhantalankar)

हिन्दी
Yajurveda Bhashyam (Pandit Harisharan Siddhantalankar) - हिन्दी
Meaning
१. ‘गृत्समद’ = प्रभु का स्तवन करता है और प्रसन्न रहता है। यह सभी के साथ स्नेह करता है, अतः ‘विश्वामित्र’ बन जाता है। इस विश्वामित्र के लिए कहते हैं कि हे ( इन्द्र ) = इन्द्रियों के अधिष्ठाता ( मरुत्वः ) = मरुतोंवाले! प्राणोंवाले, प्राणसाधना करनेवाले! ( इह ) = इस मानव-जीवन में तू ( सोमं पाहि ) = सोम की सुरक्षा कर। ( यथा ) = जिस प्रकार ( शार्याते ) = [ शर्याभिः, निर्वृत्तानि कर्माणि व्याप्नोति—द० ] कर्मों में निरन्तर व्याप्त होनेवाले विश्वामित्र! तू ( सुतस्य अपिबः ) = इस उत्पन्न सोम का पान कर। ‘कर्मों में व्याप्त रहना’ सोमपान का सर्वप्रथम साधन है। 

२. हे ( शूर ) = सब मलिनताओं की हिंसा करनेवाले सोम! ( तव प्रणीती ) = तेरे प्रकृष्ट ( नयन ) = प्रापण से, अर्थात् शरीर में तेरे पान से तथा ( तव शर्मन् ) = तेरी शरण में ( कवयः ) = ज्ञानी तथा ( सुयज्ञाः ) = उत्तम यज्ञों को करनेवाले ( आविवासन्ति ) = सब अज्ञानान्धकारों को दूर करते हैं। सोम की रक्षा से ज्ञानाग्नि दीप्त होती है। 

३. ( उपयामगृहीतः असि ) = उपासना से धारित यम-नियमों से तू गृहीत होता है। मैं ( त्वा ) = तेरा ग्रहण ( इन्द्राय मरुत्वते ) = प्राण-साधनावाला जितेन्द्रिय पुरुष बनने के लिए करता हूँ। ( एषः ते योनिः ) = यह मेरा हृदय-मन्दिर तेरा निवास-स्थान बनता है। ( त्वा ) = तुझे मैं हृदय-मन्दिर में इसीलिए बिठाता हूँ कि ( इन्द्राय मरुत्वते ) = [ मरुतः प्राणाः ] मैं उत्तम प्राणोंवाला जितेन्द्रिय पुरुष बन पाऊँ।
Essence
भावार्थ — मैं सोमपान करके मरुत्वान् इन्द्र = प्रकृष्ट प्राणोंवाला, जितेन्द्रिय, परमैश्वर्यशाली पुरुष बनूँ।
Subject
सोमपान