Yajurveda Bhashyam (Pandit Harisharan Siddhantalankar)

Yajurveda Adhyay 29 / Mantra 51

60 Mantra
29/51
Devata- महावीरः सेनापतिर्देवता Rishi- भारद्वाज ऋषिः Chhand- त्रिष्टुप् Swara- धैवतः
Mantra with Swara
अहि॑रिव भो॒गैः पर्ये॑ति बा॒हुं ज्याया॑ हे॒तिं प॑रि॒बाध॑मानः।ह॒स्त॒घ्नो विश्वा॑ व॒युना॑नि वि॒द्वान् पुमा॒न् पुमा॑सं॒ परि॑ पातु वि॒श्वतः॑॥५१॥

अहि॑रि॒वेत्यहिः॑ऽइव। भो॒गैः। परि॑। ए॒ति॒। बा॒हुम्। ज्यायाः॑। हे॒तिम्। प॒रि॒बाध॑मान॒ इति॑ परि॒ऽबाध॑मानः। ह॒स्त॒घ्न इति॑ हस्त॒ऽघ्नः। विश्वा॑। व॒युना॑नि। वि॒द्वान्। पुमा॑न्। पुमां॑सम्। परि॑। पा॒तु॒। वि॒श्वतः॑ ॥५१ ॥

Mantra without Swara
अहिरिव भोगैः पर्येति बाहुञ्ज्याया हेतिम्परिबाधमानः । हस्तघ्नो विश्वा वयुनानि विद्वान्पुमान्पुमाँसम्परिपातु विश्वतः ॥

अहिरिवेत्यहिःऽइव। भोगैः। परि। एति। बाहुम्। ज्यायाः। हेतिम्। परिबाधमान इति परिऽबाधमानः। हस्तघ्न इति हस्तऽघ्नः। विश्वा। वयुनानि। विद्वान्। पुमान्। पुमांसम्। परि। पातु। विश्वतः॥५१॥

Yajurveda Bhashyam (Pandit Harisharan Siddhantalankar)

हिन्दी
Yajurveda Bhashyam (Pandit Harisharan Siddhantalankar) - हिन्दी
Meaning
१. 'हस्तघ्न' की व्युत्पत्ति है 'हस्ते स्थितो हन्ति' अथवा 'हस्तं हन्ति प्राप्नोति' - हाथ में स्थित होता हुआ ज्या के अघात को रोकता है अथवा (ज्या) = के अघात से बचाव के लिए हाथ को प्राप्त होता है। इस प्रकार यह (हस्तघ्नः) = प्रकोष्ठ त्राण [भुजरक्षक] (ज्यायाः) = धनुष की डोरी के (हेतिम्) = आघात को (परिबाधमानः) = रोकता हुआ बाहुम् बाहु को (भोगैः) = अपने विस्तार से [आभोग से] (पर्येति) = इस प्रकार परिवेष्टित कर लेता है (इव) = जैसे (अहि:) = साँप (भोगैः) = अपने शरीरावयवों से। २. इसी प्रकार राजा भी हस्तघ्न हो, हाथ में लिये हुए शस्त्रों से शत्रुओं का हनन करनेवाला हो। यह राजा विश्वा (वयुनानि) = सब कर्मों व प्रज्ञानों को (विद्वान्) = जानता हुआ, अर्थात् अपने कर्त्तव्यों व ज्ञेय विषयों को समझता हुआ (पुमान्) = वीर होता हुआ अथवा [पू] पवित्र जीवनवाला होता हुआ (पुमांसम्) = अपने राष्ट्र के पवित्राचरण लोगों को (विश्वतः) = सब दृष्टिकोणों से (परिपातु) = रक्षित करे।
Essence
भावार्थ- 'हस्तघ्न'ज्या के आघात से बाहु की रक्षा करता है। इसी प्रकार राजा भी हस्तघ्न बनता है और अपने कर्त्तव्यों को समझता हुआ प्रजा का रक्षण करता है।
Subject
पुमान् पुमांसं पातु