Yajurveda Bhashyam (Pandit Harisharan Siddhantalankar)

Yajurveda Adhyay 21 / Mantra 45

61 Mantra
21/45
Devata- यजमानर्त्विजो देवताः Rishi- स्वस्त्यात्रेय ऋषिः Chhand- भुरिक् प्राजापत्योष्णिक् Swara- ऋषभः
Mantra with Swara
होता॑ यक्ष॒दिन्द्र॑मृष॒भस्य॑ ह॒विष॒ऽआव॑यद॒द्य म॑ध्य॒तो मेद॒ऽउद्भृ॑तं पु॒रा द्वेषो॑भ्यः पु॒रा पौरु॑षेय्या गृ॒भो घस॑न्नू॒नं घा॒सेऽअ॑ज्राणां॒ यव॑सप्रथमाना सु॒मत्क्ष॑राणा शतरु॒द्रिया॑णामग्निष्वा॒त्तानां॒ पीवो॑पवसनानां पार्श्व॒तः श्रो॑णि॒तः शि॑ताम॒तऽउ॑त्साद॒तोऽङ्गा॑दङ्गा॒दव॑त्तानां॒ कर॑दे॒वमिन्द्रो॑ जु॒षता॑ ह॒विर्होत॒र्यज॑॥४५॥

होता॑। य॒क्ष॒त्। इन्द्र॑म्। ऋ॒ष॒भस्य॑। ह॒विषः॑। आ। अ॒व॒य॒त्। अ॒द्य। म॒ध्य॒तः। मेदः॑। उद्भृ॑त॒मित्युत्ऽभृ॑तम्। पु॒रा। द्वेषो॑भ्य॒ इति॒ द्वेषः॑ऽभ्यः। पु॒रा। पौरु॑षेय्याः। गृ॒भः। घस॑त्। नू॒नम्। घा॒सेऽअ॑ज्राणा॒मिति॑ घा॒सेऽअ॑ज्राणाम्। यव॑सप्रथमाना॒मिति॒ यव॑सऽप्रथमानाम्। सु॒मत्क्ष॑राणा॒मिति॑ सु॒मत्ऽक्ष॑राणाम्। श॒त॒रु॒द्रिया॑णा॒मिति॑ शतऽरु॒द्रिया॑णाम्। अ॒ग्नि॒ष्वा॒त्ताना॑म्। अ॒ग्नि॒स्वा॒त्ताना॒मित्य॑ग्निऽस्वा॒त्ताना॑म्। पीवो॑पवसनाना॒मिति॒ पीवः॑ऽउपवसनानाम्। पा॒र्श्व॒तः श्रो॒णि॒तः। शि॒ता॒म॒तः। उ॒त्सा॒द॒त इत्यु॑त्ऽसाद॒तः। अङ्गा॑दङ्गा॒दित्यङ्गा॑त्ऽअङ्गात्। अव॑त्तानाम्। कर॑त्। ए॒वम्। इन्द्रः॑। जु॒षता॑म्। ह॒विः। होतः॑। यज॑ ॥४५ ॥

Mantra without Swara
होता यक्षदिन्द्रमृषभस्य हविषऽआवयदद्य मध्यतो मेद उद्भृतम्पुरा द्वेषोभ्यः पुरा पौरुषेय्या गृभो घसन्नूनङ्घासेऽअज्राणाँयवसप्रथमानाँ सुमत्क्षराणाँ शतरुद्रियाणामग्निष्वात्तानाम्पीवोपवसानाम्पार्श्वतः श्रोणितः शितामतऽउत्सादतोङ्गादङ्गादवत्तानाङ्करदेवमिन्द्रो जुषताँ हविर्हातर्यज ॥

होता। यक्षत्। इन्द्रम्। ऋषभस्य। हविषः। आ। अवयत्। अद्य। मध्यतः। मेदः। उद्भृतमित्युत्ऽभृतम्। पुरा। द्वेषोभ्य इति द्वेषःऽभ्यः। पुरा। पौरुषेय्याः। गृभः। घसत्। नूनम्। घासेऽअज्राणामिति घासेऽअज्राणाम्। यवसप्रथमानामिति यवसऽप्रथमानाम्। सुमत्क्षराणामिति सुमत्ऽक्षराणाम्। शतरुद्रियाणामिति शतऽरुद्रियाणाम्। अग्निष्वात्तानाम्। अग्निस्वात्तानामित्यग्निऽस्वात्तानाम्। पीवोपवसनानामिति पीवःऽउपवसनानाम्। पार्श्वतः श्रोणितः। शितामतः। उत्सादत इत्युत्ऽसादतः। अङ्गादङ्गादित्यङ्गात्ऽअङ्गात्। अवत्तानाम्। करत्। एवम्। इन्द्रः। जुषताम्। हविः। होतः। यज॥४५॥

Yajurveda Bhashyam (Pandit Harisharan Siddhantalankar)

हिन्दी
Yajurveda Bhashyam (Pandit Harisharan Siddhantalankar) - हिन्दी
Meaning
१. (होता) = यज्ञशील पुरुष (इन्द्रम्) = आत्मशक्ति को (यक्षत्) = अपने साथ सङ्गत करता है और इसी उद्देश्य से वह इन्द्र (ऋषभस्य) = ऋषभ का भक्षण करता है। २. (अद्य) = आज इस ऋषभक के (मध्यत:) = मध्य से (मेदः) = औषध-गुणयुक्त चिकना गूदा (उद्धृतम्) = निकाला गया है । (पुरा) = पूर्व इसके कि (द्वेषोभ्यः) = यह विकृतरस होकर अप्रीतिजनक हो जाए और (पुरा) = पूर्व इसके कि (पौरुषेय्या गृभः) = मनुष्य को ग्रहण कर [पकड़] लेनेवाली कोई बीमारी के कृमि इसमें आ जाएँ, (घसत्) = इन्द्र इसका भक्षण करे। ३. (नूनम्) = निश्चय से (घासे अज्राणाम्) = भोजन में सबसे प्रथम प्रयोग करने योग्य, (यवसप्रथमानाम्) = अन्नों में मुख्य (सुमत्क्षराणाम्) = उत्तम आनन्दों को देनेवाली (शतरुद्रियाणाम्) = सैकड़ों रोगों को दूर करनेवाली, (अग्निष्वात्तानाम्) = आग पर पकाई गई, (पीवोपवसनानाम्) = त्वचा के साथ-साथ स्थूल चर्बी के वस्त्र को प्राप्त करानेवाली, (पार्श्वतः) = पाश्र्व के दृष्टिकोण से (श्रोणितः) = कटिप्रदेश के दृष्टिकोण से (शितामतः) = बाहुओं के दृष्टिकोण से अथवा आमाशय के दृष्टिकोण से, (उत्सादतः) = कटे हुए अङ्ग के दृष्टिकोण से (अङ्गात् अङ्गात्) = एक-एक अङ्ग के दृष्टिकोण से अवत्तानाम्-काटी हुई इस ऋषभक ओषधि के गूदे का (करत्) = यह इन्द्र सेवन करे। ४. (एवम्) = इस प्रकार (इन्द्रः) = आत्मशक्ति का विकास करनेवाला जितेन्द्रिय पुरुष (हविः) = अग्निहोत्र में हवन की गई इस औषधि का (जुषताम्) = सेवन करे। ५. (होतः) = हे यज्ञशील पुरुष ! (यज) = तू इस ऋषभक ओषधि का यज्ञ करनेवाला बन ।
Essence
भावार्थ- आत्मशक्ति के विकास के लिए हम ऋषभक ओषधि का यज्ञ करें। हविरूप में उसका ग्रहण करें। उसका मुख से भी प्रयोग करें। यह ध्यान रक्खें कि वह पड़ी पड़ी विकृत - रसवाली व रोगकृमियों से आक्रान्त न हो जाए। इसके प्रयोग से हमारा शरीर सर्वांग सुन्दर बनेगा।
Subject
'ऋषभक' का प्रयोग व यजन