Yajurveda Bhashyam (Pandit Harisharan Siddhantalankar)

Yajurveda Adhyay 11 / Mantra 65

83 Mantra
11/65
Devata- वस्वादयो लिङ्गोक्ता देवताः Rishi- विश्वामित्र ऋषिः Chhand- भुरिग्धृतिः Swara- षड्जः
Mantra with Swara
वस॑व॒स्त्वाऽऽछृ॑न्दन्तु गाय॒त्रेण॒ छन्द॑साऽङ्गिर॒स्वद् रु॒द्रास्त्वाऽऽछृ॑न्दन्तु॒ त्रैष्टु॑भेन॒ छन्द॑साऽङ्गिर॒स्वदा॑दि॒त्यास्त्वाऽऽछृ॑न्दन्तु॒ जाग॑तेन॒ छन्द॑साऽङ्गिर॒स्वद् विश्वे॑ त्वा दे॒वा वै॑श्वान॒राऽऽआछृ॑न्द॒न्त्वानु॑ष्टुभेन॒ छन्द॑साऽङ्गिर॒स्वत्॥६५॥

वस॑वः। त्वा॒। आ। छृ॒न्द॒न्तु॒। गा॒य॒त्रेण॑। छन्द॑सा। अ॒ङ्गि॒र॒स्वत्। रु॒द्राः। त्वा॒। आ। छृ॒न्द॒न्तु॒। त्रैष्टु॑भेन। त्रैस्तु॑भे॒नेति॒ त्रैऽस्तु॑भेन। छन्द॑सा। अ॒ङ्गि॒र॒स्वत्। आ॒दि॒त्याः। त्वा। आ। छृ॒न्द॒न्तु॒। जाग॑तेन। छन्द॑सा। अ॒ङ्गि॒र॒स्वत्। विश्वे॑। त्वा॒। दे॒वाः। वै॒श्वा॒न॒राः। आ। छृ॒न्द॒न्तु॒। आनु॑ष्टुभेन। आनु॑स्तुभे॒नेत्यानु॑ऽस्तुभेन। छन्द॑सा। अ॒ङ्गि॒र॒स्वत् ॥६५ ॥

Mantra without Swara
वसवस्त्वा च्छृन्दन्तु गायत्रेण च्छन्दसाङ्गिरस्वद्रुद्रास्त्वाच्छृन्दन्तु त्रैष्टुभेन च्छन्दसाङ्गिरस्वदादित्यास्त्वा च्छृन्दन्तु जागतेन च्छन्दसाङ्गिरस्वद्विश्वे त्वा देवा वैश्वानराऽआच्छृन्दन्त्वानुष्टुभेन च्छन्दसाङ्गिरस्वत् ॥

वसवः। त्वा। आ। छृन्दन्तु। गायत्रेण। छन्दसा। अङ्गिरस्वत्। रुद्राः। त्वा। आ। छृन्दन्तु। त्रैष्टुभेन। त्रैस्तुभेनेति त्रैऽस्तुभेन। छन्दसा। अङ्गिरस्वत्। आदित्याः। त्वा। आ। छृन्दन्तु। जागतेन। छन्दसा। अङ्गिरस्वत्। विश्वे। त्वा। देवाः। वैश्वानराः। आ। छृन्दन्तु। आनुष्टुभेन। आनुस्तुभेनेत्यानुऽस्तुभेन। छन्दसा। अङ्गिरस्वत्॥६५॥

Yajurveda Bhashyam (Pandit Harisharan Siddhantalankar)

हिन्दी
Yajurveda Bhashyam (Pandit Harisharan Siddhantalankar) - हिन्दी
Meaning
१. हे प्रभु-भक्त! ( वसवः ) = उत्तम निवास की विद्या के आचार्य ( त्वा ) = तुझे ( गायत्रेण छन्दसा ) = प्राणरक्षण की इच्छा से ( छृन्दन्तु ) = दीप्त करें, जिससे ( अङ्गिरस्वत् ) = तू अङ्गिरस् की भाँति बन सके। २. ( रुद्राः ) = वासनाओं के विनाश की विद्या के आचार्य ( त्वा ) = तुझे ( त्रैष्टुभेन छन्दसा ) = काम, क्रोध व लोभ को रोकने की इच्छा से ( छृन्दन्तु ) = दीप्त करें, जिससे तू ( अङ्गिरस्वत् ) = अङ्गिरस् की भाँति बन सके। ३. ( आदित्याः ) = सूर्यसम-ज्ञान की ज्योति को धारण करनेवाले आचार्य ( जागतेन छन्दसा ) = जगती के हित की इच्छा से ( त्वा ) = तुझे ( छृन्दन्तु ) = दीप्त करें, जिससे तू ( अङ्गिरस्वत् ) = अङ्गिरस् की भाँति बन सके। ४. ( वैश्वानराः ) = सब मनुष्यों का हित करनेवाले ( विश्वेदेवाः ) = सब देव [ विद्वान् ] ( आनुष्टुभेन छन्दसा ) = अनुक्षण प्रभु-स्तवन की इच्छा से ( आछृन्दन्तु ) = सर्वतः दीप्त करनेवाले हों, जिससे तू ( अङ्गिरस्वत् ) = अङ्गिरस् की भाँति बन सके। ५. चार बातें ही हमें ( अङ्गिरस् ) = जीवन-शक्ति से परिपूर्ण, रसमय अङ्गोंवाला बना सकती हैं—[ क ] प्राणरक्षण की इच्छा, प्राणशक्ति को क्षीण न होने देने की प्रबल भावना [ ख ] काम, क्रोध व लोभ को रोकना [ ग ] जगती के हित में प्रवृत्त रहना, तथा [ घ ] अनुक्षण प्रभु-चिन्तन, उसी के नाम का जप, उसी का स्मरण। ६. वसुओं, रुद्रों, आदित्यों व विश्वेदेवों ने इन्हीं भावनाओं को हममें भरने के लिए यत्नशील होना है। ७. इन भावनाओं से ही हमारा जीवन दीप्त हो सकेगा।
Essence
भावार्थ — हम प्राणरक्षण, ‘काम, क्रोध व लोभ’—निवारण, जगती के हित की कामना तथा प्रतिक्षण प्रभु-स्तवन से अपने जीवनों को दीप्त करें।
Subject
उच्छर्दन