Yajurveda Bhashya (Pt. Vedkumar Vedalankar)

Yajurveda Adhyay 9 / Mantra 31

40 Mantra
9/31
Devata- अग्न्यादयो मन्त्रोक्ता देवताः Rishi- तापस ऋषिः Chhand- स्वराट अति धृति, Swara- षड्जः
Mantra with Swara
अ॒ग्निरेका॑क्षरणे प्रा॒णमुद॑जय॒त् तमुज्जे॑षम॒श्विनौ॒ द्व्यक्षरेण द्वि॒पदो॑ मनु॒ष्यानुद॑जयतां॒ तानुज्जे॑षं॒ विष्णु॒स्त्र्यक्षरेण॒ त्रील्ँलो॒कानुद॑जय॒त् तानुज्जे॑षं॒ꣳ सोम॒श्चतु॑रक्षरेण॒ चतु॑ष्पदः प॒शूनुद॑जय॒त् तानुज्जे॑षम्॥३१॥

अ॒ग्निः। एका॑क्षरे॒णेत्येक॑ऽअक्षरेण। प्रा॒णम्। उत्। अ॒ज॒य॒त्। तम्। उत्। जे॒ष॒म्। अ॒श्विनौ॑। द्व्य॑क्षरे॒णेति॒ द्विऽअ॑क्षरेण। द्वि॒पद॑ इति॒ द्वि॒ऽपदः॑। म॒नु॒ष्या᳖न्। उत्। अ॒ज॒य॒ता॒म्। तान्। उत्। जे॒ष॒म्। विष्णुः॑। त्र्य॑क्षरे॒णेति॒ त्रिऽअ॑क्षरेण। त्रीन्। लो॒कान्। उत्। अ॒ज॒य॒त्। तान्। उत्। जे॒ष॒म्। सोमः॑। चतु॑रक्षरे॒णेति॒ चतुः॑ऽअक्षरेण। चतु॑ष्पदः। चतुः॑पद इति॒ चतुः॑ऽपदः। प॒शून्। उत्। अ॒ज॒य॒त्। तान्। उत्। जे॒ष॒म् ॥३१॥

Mantra without Swara
अग्निरेकाक्षरेण प्राणमुदजयत्तमुज्जेषमश्विनौ द्व्यक्षरेण द्विपदो मनुष्यानुदजयतान्तानुज्जेषम् । विष्णुस्त्र्यक्षरेण त्रीँल्लोकानुदजयत्तानुज्जेषँ सोमश्चतुरक्षरेण चतुष्पदः पशूनुदजयत्तानुज्जेषम् ॥

अग्निः। एकाक्षरेणेत्येकऽअक्षरेण। प्राणम्। उत्। अजयत्। तम्। उत्। जेषम्। अश्विनौ। द्व्यक्षरेणेति द्विऽअक्षरेण। द्विपद इति द्विऽपदः। मनुष्यान्। उत्। अजयताम्। तान्। उत्। जेषम्। विष्णुः। त्र्यक्षरेणेति त्रिऽअक्षरेण। त्रीन्। लोकान्। उत्। अजयत्। तान्। उत्। जेषम्। सोमः। चतुरक्षरेणेति चतुःऽअक्षरेण। चतुष्पदः। चतुःपद इति चतुःऽपदः। पशून्। उत्। अजयत्। तान्। उत्। जेषम्॥३१॥

Yajurveda Bhashya (Pt. Vedkumar Vedalankar)

मराठी
Yajurveda Bhashya (Pt. Vedkumar Vedalankar) - मराठी
Meaning
शब्दार्थ - (एक विद्वान प्रजाजन आपल्या राजास म्हणत आहे) हे राजन्, (अग्नि:) अग्नीप्रमाणे तेजस्वी असलेले आपण ज्याप्रमाणे (एकाक्षरेण) जागृत करणारा एकाक्षणी जो गायत्री छंद आहे, त्याद्वारे (प्राणम्) शरीरात जसे प्राण तसे जो मंत्र प्रजाजनांना (उत्) (जेषम्) उत्तमप्रकारे (अजयत्) उत्सषप्रित नेतो, त्याप्रमाणे (तम्) त्या गायत्री मंत्राला मी देखील (उत्) (जेषम्) स्वत: आपल्या उत्कर्षासाठी धारण करतो. हे राजन् आणि हे प्रजाजनहो, (अश्विनौ) ज्याप्रमाणे सूर्य आणि चंद्रासम आपण (प्रजेला मुखदायक असून) (द़ृयक्षरेण) दोन अक्षरी दैवी उष्णिक् छंदाद्वारे (द्विपद:) दो पाय असणारे प्राणी म्हणजे (मनुष्यान्) मननशील प्राण्यांना (उज्जयताम्) उत्तम करता (श्रेष्ठ मनुष्य बनवता), त्याप्रमाणे मी देखील (तान्) त्यांना (उज्जेषम्) अधिक श्रेष्ठ बनवावे. हे सर्वप्रमुख पुरुष, (राजा) (विष्णु:) परमेश्वराप्रमाणे न्यायकारी आपण (त्र्यक्षरेण) तीन अक्षरी दैवीय अनुष्टुप् छंदाद्वारे (त्रीन्) जन्म, स्थान आणि नाम वाचक आणि (लोकान्) दर्शनीय लोकांना (स्थानांना) (उदजयत्) उत्तम करता, (अधिक प्रेक्षणीय करता) त्याप्रमाणे मी देखील (तान्) त्या स्थानांना (उज्जेषम्) अधिक सुंदर व प्रेक्षणीय करावे. (हे) सोम) ऐश्वर्याची कामना करणारे आपण ज्याप्रमाणे (चतुरक्षरेण) चार अक्षरी दैवी बृहती छंदाद्वारे (चतुष्पदे) हरण आदी वन्य पशूंना (उदयजत्) उत्तम करता (त्यांचे संरक्षण करून वृद्धीसाठी यत्न करता) त्याप्रमाणे मी देखील (तान्) त्या वन्य पशूंच्या वृद्धीसाठी (उज्जेयम्) अधिक यत्न करावे. (वेदातील गायत्री, उष्णिक, अनुष्टुप् आणि बृहतीछंद प्रजेत अनुक्रमे प्राणशक्ती, श्रेष्ठत्व, सौंदर्य आणि व्यन्य पशूं यांचा उत्कर्ष घडवितात) ॥31॥
Essence
भावार्थ - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमा अलंकार आहे. जो राजा सर्वदृष्ट्या प्रजेची उन्नती, प्रगती करतो, प्रजाजनांनी देखील आपल्या त्या राजाला सर्वप्रकारे सहकार्य द्यावे. जर राजा याविरूद्ध वागत असेल, तर त्यास सहकार्य देऊ नये. ॥31॥
Subject
राजाने प्रजेला आणि प्रजेने राजाला सतत निरंतर उत्कर्षाकडे न्यावे -
Footnote
(टीप : मूळ हिंदी भाष्यात या मंत्रातील ‘चतुरक्षेण’ ‘चतुष्पदे’ हे दोन शब्द तसेच त्यांचा अर्थ द्यायचा राहून गेला आहे. तो अर्थ संस्कृत भाष्याच्या आधारे मराठी अनुवादात चिन्हांकित स्थानावर लिहिला आहे)