Yajurveda Bhashya (Pt. Vedkumar Vedalankar)

Yajurveda Adhyay 5 / Mantra 26

43 Mantra
5/26
Devata- यज्ञो देवता Rishi- औतथ्यो दीर्घतमा ऋषिः Chhand- निचृत् आर्षी पङ्क्ति,निचृत् आर्षी त्रिष्टुप्, Swara- पञ्चमः, धैवतः
Mantra with Swara
दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वेऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो हस्ता॑भ्याम्। आद॑दे॒ नार्य॑सी॒दम॒हꣳ रक्ष॑सां ग्री॒वाऽअपि॑कृन्तामि॒। यवो॑ऽसि य॒वया॒स्मद् द्वेषो॑ य॒वयारा॑तीर्दि॒वे त्वा॒ऽन्तरि॑क्षाय त्वा पृथि॒व्यै त्वा॒ शुन्ध॑न्ताँल्लो॒काः पि॑तृ॒षद॑नाः पितृ॒षद॑नमसि॥२६॥

दे॒वस्य॑। त्वा॒। स॒वि॒तुः। प्र॒स॒व इति॑ प्रऽस॒वे। अ॒श्विनोः॑। बा॒हुभ्या॒मिति॑ बा॒हुऽभ्याम्। पू॒ष्णः। हस्ता॑भ्या॒मिति॒ हस्ता॑ऽभ्याम्। आ। द॒दे॒। नारि॑। अ॒सि॒। इ॒दम्। अ॒हम्। रक्ष॑साम्। ग्री॒वाः। अपि॑। कृ॒न्ता॒मि॒। यवः॑। अ॒सि॒। य॒वय॑। अ॒स्मत्। द्वेषः॑। य॒वय॑। अरा॑तीः। दि॒वे। त्वा॒। अ॒न्तरिक्षा॑य। त्वा॒। पृ॒थि॒व्यै। त्वा॒। शुन्ध॑न्ताम्। लो॒काः। पि॒तृ॒षद॑नाः। पि॒तृ॒सद॑ना॒ इति॑ पितृ॒ऽसद॑नाः। पि॒तृ॒षद॑नम्। पि॒तृ॒सद॑न॒मिति॑ पितृ॒ऽसद॑नम्। अ॒सि॒ ॥२६॥

Mantra without Swara
देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेश्विनोर्बाहुभ्याम्पूष्णो हस्ताभ्याम् । आददे नार्यसीदमहँ रक्षसाङ्ग्रीवाऽअपि कृन्तामि । यवोसि यवयास्मद्द्वेषो यवयारातीर्दिवे त्वान्तरिक्षाय त्वा पृथिव्यै त्वा । शुन्धन्तान्लोकाः पितृषदनाः पितृषदनमसि ॥

देवस्य। त्वा। सवितुः। प्रसव इति प्रऽसवे। अश्विनोः। बाहुभ्यामिति बाहुऽभ्याम्। पूष्णः। हस्ताभ्यामिति हस्ताऽभ्याम्। आ। ददे। नारि। असि। इदम्। अहम्। रक्षसाम्। ग्रीवाः। अपि। कृन्तामि। यवः। असि। यवय। अस्मत्। द्वेषः। यवय। अरातीः। दिवे। त्वा। अन्तरिक्षाय। त्वा। पृथिव्यै। त्वा। शुन्धन्ताम्। लोकाः। पितृषदनाः। पितृसदना इति पितृऽसदनाः। पितृषदनम्। पितृसदनमिति पितृऽसदनम्। असि॥२६॥

Yajurveda Bhashya (Pt. Vedkumar Vedalankar)

मराठी
Yajurveda Bhashya (Pt. Vedkumar Vedalankar) - मराठी
Meaning
शब्दार्थ - हे विद्वान मनुष्य, ज्याप्रमाणे (सवितुः) सर्वजगदुत्पादक (देवस्य) आनन्दप्रदायक अशा परमेश्‍वराने (प्रसवे) उत्पन्न केलेल्या या संसाराला मी (अश्‍विनोः) प्राण आणि अपान यांच्यापासून (बाहुभ्याम्) बळ आणि वीर्य (पराक्रमवृत्ती) ग्रहण करतो आणि (पूष्णः) अति पुष्ट अशा वीरांच्या (हस्ताभ्याम्) प्रबळ प्रतापयुक्त भुजदंडापासून अनेक उपकारमय कर्म (आददे) ग्रहण करतो (वीरांच्या सहाय्याने मी राष्ट्राध्यक्ष प्रजाहिताचे अनेक उपकारक कर्म करतो) तसेच वीर सैनिकांद्वारे (इदम्) या जगाचे रक्षण करून (रक्षसाम्) दुष्टकर्मा प्राण्यांचे (ग्रीवाः) गळा व शिर (अपि) (कृन्तामि) छाटून टाकण्यात संकोच करीत नाही, तसेच जसे मी पदार्थांच्या मिश्रणाद्वारे उत्तम लाभकारी गुण प्राप्त करतो, तसे तुम्ही विद्वानजन देखील उपकार वा लाभ घेत जा. (दवय) जसे उत्तम गुणांच्या पदार्थांचे एकमेकात मिश्रण करून मी (द्वेषः) ईर्ष्या वा द्वेष या भावनांना आणि (अराती) शत्रुजनांना (अस्मात्) आपल्यापासून दूर ठेवतो, तसे तुम्हीही (सवय) दूर ठेवा. हे विद्वान्, ज्याप्रमाणे आम्ही सर्वजण (प्रजाजन) (दिवे) ऐश्‍वर्य आदी गुणांच्या प्राप्तीसाठी (त्वा) तुम्हाला चाहतो, तसेच (अन्तरिक्षाय) आकाशस्थ पदार्थांच्या शोधासाठी (त्वा) तुम्हाला चाहतो, तसेच (पृथिव्यै) पृथ्वीच्या पदार्थांची पुष्टी करण्याकरिता (त्वा) तुझी इच्छा करतो (अंतरिक्ष आणि पृथ्वीवरील पदार्थांच्या गुणांचा शोध, आविष्करण, नूतन-निर्माण आदी करिता राष्ट्राचे नागरिक विद्वान व वैज्ञानिकांची कामना करतात), त्याप्रमाणे तुम्ही देखील करा (प्रजाजनांच्या हितांची कामें करा) ज्याप्रमाणे तुम्हीदेखील करा (प्रजाजनांच्या हितांची कामें करा) ज्याप्रमाणे (पितृषदन)हे स्थान विद्याशील ज्ञानी लोकांचे (असि) आहे व (पितृषदनाः) ज्ञानी लोक जेथे राहून ज्ञानार्जन करून पवित्र होतात, मी देखील त्या ठिकाणी राहून (विद्वज्जनांच्या संगतीत राहून) शुद्ध व्हावे तसेच इतरही सर्व जणांनी (शुन्धताम्) या ज्ञानसंस्थेत राहून स्वतःला शुद्ध व पवित्र करावे. हे स्त्री (नारी) तू देखील वरीलप्रमाणे सर्व कर. ॥26॥
Essence
भावार्थ - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमा अलंकार आहे. मनुष्यांकरिता हेच उचित कर्म आहे की त्यांनी योग्य रीतीने क्रिया करून नियम व क्रमाप्रमाणे कार्य करून विद्वनांचा आश्रय घ्यावा आणि यज्ञाचे अनुष्ठान करून सर्वप्रकारे स्वतःला शुद्ध करावे. ॥26॥
Subject
कोणत्या प्रयोजनासाठी यज्ञ करावा, पुढील मंत्रात विषय सांगितला आहे -