Yajurveda Bhashya (Pt. Vedkumar Vedalankar)

Yajurveda Adhyay 5 / Mantra 20

43 Mantra
5/20
Devata- विष्णुर्देवता Rishi- औतथ्यो दीर्घतमा ऋषिः Chhand- विराट् आर्ची त्रिष्टुप्, Swara- धैवतः
Mantra with Swara
प्र तद्विष्णु॑ स्तवते वी॒र्य्येण मृ॒गो न भी॒मः कु॑च॒रो गि॑रि॒ष्ठाः। यस्यो॒रुषु॑ त्रि॒षु वि॒क्रम॑णेष्वधिक्षि॒यन्ति॒ भुव॑नानि॒ विश्वा॑॥२०॥

प्र। तत्। विष्णुः॑। स्त॒व॒ते॒। वी॒र्ये᳖ण। मृ॒गः। न। भी॒मः। कु॒च॒रः। गि॒रि॒ष्ठाः। गि॒रि॒स्था इति॑ गिरि॒ऽस्थाः। यस्य॑। उ॒रुषु॑। त्रि॒षु। वि॒क्रम॑णे॒ष्विति॑ वि॒ऽक्रम॑णेषु। अ॒धि॒क्षि॒यन्तीत्य॑धिऽक्षि॒यन्ति॑। भुव॑नानि। विश्वा॑ ॥२०॥

Mantra without Swara
प्र तद्विष्णु स्तवते वीर्येण मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः । यस्योरुषु त्रिषु विक्रमणेष्वधिक्षियन्ति भुवनानि विश्वा ॥

प्र। तत्। विष्णुः। स्तवते। वीर्येण। मृगः। न। भीमः। कुचरः। गिरिष्ठाः। गिरिस्था इति गिरिऽस्थाः। यस्य। उरुषु। त्रिषु। विक्रमणेष्विति विऽक्रमणेषु। अधिक्षियन्तीत्यधिऽक्षियन्ति। भुवनानि। विश्वा॥२०॥

Yajurveda Bhashya (Pt. Vedkumar Vedalankar)

मराठी
Yajurveda Bhashya (Pt. Vedkumar Vedalankar) - मराठी
Meaning
शब्दार्थ - (यस्य) ज्या ईश्‍वराच्या (उरूषु) विस्तृत व व्यापक अशा (त्रिषु) (विक्रमणेषु) नियम, व्यवस्था आणि निश्‍चित क्रमाप्रमाणे (विश्‍वा) सर्व (भुवनानि) पृथ्वी आदी लोक-लोकान्तर (अधिक्षियन्ति) चालतात, (नियमात राहून परिक्रमण, संचलन, गती आदी कार्यें करतात) आणि (वीर्येण) आपल्या बल-पराक्रमाने (भीमः) भयानक (कुचरः) हिंसा रूप निंदनीय कर्म करणार्‍या प्राण्यांना ज्याप्रमाणे (गिरिष्ठा) पर्वतांमधे राहणार्‍या (मृगः) वनराज सिंह आपल्या बल पराक्रमाने वश करतो, (न) त्याप्रमाणे जो ईश्‍वर पापी व दुष्टजनांचा शोध घेऊन त्यांना दंडित करतो आणि (प्रस्तवते) सर्वांना हितकारी उपदेश देतो, सर्व लोकांनी (तत्) त्या परमेश्‍वराला कधीही विसरू नये ॥20॥
Essence
भावार्थ - या मंत्रात उपमा हा शब्दालंकार वापरला आहे. जसे सिंह स्वेच्छेप्रमाणे पराक्रम गाजवीत अन्य पशूंचे नियमन, निर्बंधन करून सर्वांना राज्य करतो, तसे तो जगदीश्‍वर देखील स्वबल-सामर्थ्याने सर्व लोकांचे नियंत्रण, निमंत्रण, संचालवादी कर्मे करतो ॥20॥
Subject
पुनश्‍च, तो ईश्‍वर कसा आहे, हे पुढील मंत्रात विशद केले आहे -