Yajurveda Bhashya (Pt. Vedkumar Vedalankar)

Yajurveda Adhyay 5 / Mantra 17

43 Mantra
5/17
Devata- विष्णुर्देवता Rishi- वसिष्ठ ऋषिः Chhand- स्वराट् ब्राह्मी त्रिष्टुप्, Swara- धैवतः
Mantra with Swara
दे॒व॒श्रुतौ॑ दे॒वेष्वाघो॑षतं॒ प्राची॒ प्रेत॑मध्व॒रं क॒ल्पय॑न्तीऽऊ॒र्ध्वं य॒ज्ञं न॑यतं॒ मा जि॑ह्वरतम्। स्वं गो॒ष्ठमाव॑दतं देवी दुर्ये॒ऽआयु॒र्मा निर्वा॒दिष्टं प्र॒जां मा निर्वा॑दिष्ट॒मत्र॑ रमेथां॒ वर्ष्म॑न् पृथि॒व्याः॥१७॥

दे॒व॒श्रुता॒विति॑ देव॒ऽश्रुतौ॑। दे॒वेषु॑। आ। घो॒ष॒त॒म्। प्राची॒ऽइति॒ प्राची॑। प्र। इ॒त॒म्। अ॒ध्व॒रम्। क॒ल्पय॑न्तीऽइति॑ क॒ल्पय॑न्ती। ऊ॒र्ध्वम्। य॒ज्ञम्। न॒य॒त॒म्। मा। जि॒ह्व॒र॒त॒म्। स्वम्। गो॒ष्ठम्। गो॒स्थमिति॑ गो॒ऽस्थम्। आ। व॒द॒त॒म्। दे॒वी॒ऽइति॑ देवी। दु॒र्ये॒ऽइति॑ दुर्ये। आयुः॑। मा। निः। वा॒दि॒ष्ट॒म्। प्र॒जामिति॑ प्र॒ऽजाम्। मा। निः। वा॒दि॒ष्ट॒म्। अत्र॑। र॒मे॒था॒म्। वर्ष्म॑न्। पृ॒थि॒व्याः ॥१७॥

Mantra without Swara
देवश्रुतौ देवेष्वा घोषतम्प्राची प्रेतमध्वरङ्कल्पयन्तीऽऊर्ध्वं यज्ञन्नयतम्मा जिह्वरतम् । स्वङ्गोष्ठमा वदतन्देवी दुर्येऽआयुर्मा निर्वादिष्टम्प्रजाम्मा निर्वादिष्टमत्र रमेथाँ वर्ष्मन्पृथिव्याः ॥

देवश्रुताविति देवऽश्रुतौ। देवेषु। आ। घोषतम्। प्राचीऽइति प्राची। प्र। इतम्। अध्वरम्। कल्पयन्तीऽइति कल्पयन्ती। ऊर्ध्वम्। यज्ञम्। नयतम्। मा। जिह्वरतम्। स्वम्। गोष्ठम्। गोस्थमिति गोऽस्थम्। आ। वदतम्। देवीऽइति देवी। दुर्येऽइति दुर्ये। आयुः। मा। निः। वादिष्टम्। प्रजामिति प्रऽजाम्। मा। निः। वादिष्टम्। अत्र। रमेथाम्। वर्ष्मन्। पृथिव्याः॥१७॥

Yajurveda Bhashya (Pt. Vedkumar Vedalankar)

मराठी
Yajurveda Bhashya (Pt. Vedkumar Vedalankar) - मराठी
Meaning
शब्दार्थ - हे मनुष्यांनो, (देवेधु) विद्वानांमधे वा दिव्य गुणांमधे त्यांची वस्ती आहे व (देवश्रुतौ) विद्वज्जन ज्यांचे सेवन व अनुभव करतात, ते प्राण आणि अपान वायू (घोषतम्) सतत सर्वांसाठी व्यक्त वा प्रकट होत राहोत (विद्वज्जनांनी प्राणवायू व अपानवायूचे लाभ-हानी सर्वांना सांगावात) ते प्राण व अपान (प्राची) प्राप्त करण्याचे सामर्थ्य असलेल्या (कल्पयन्ती) या प्रमाशमयीभूमीला (ऊर्ध्वम्) उत्तम गुणांनी मुक्त करोत आणि (यज्ञम्) विज्ञानाला व शिल्पमय यज्ञाला (प्रेतम्) सतत अधिक ज्ञानयुक्त करोत. (दयतम्) प्रगतीकडे नेवोत (जगामधे विज्ञान, शिल्प व तंत्रज्ञानाची वृद्धी होत राहो) (मा जिहृरतम्) प्राण व अपान कधीही कोणासाठी कुटिलगती देणारे व अधोगतीकडे नेणारे न होवोत ते प्राण व अपान (देवी) दिव्यगुणांनी युक्त राहोत आणि (दुर्ये) आपापल्या स्थानात राहून (स्वम्) स्वत:च्या (गोष्ठ्य्) निश्‍चित अवयवांमधे (आवदतम्) प्रेरणा असोत (शरीरातील प्राण व अपान आपल्या स्वभाव व गतीप्रमाणे सुखकारक होवोत) (आयूः) कणाच्या आयुष्याला (मा निर्वादिष्टम्) नष्ट न करोत (प्राण व अपान वायू दूषित वा विचलित होऊन प्राणहारी होऊ नयेत) (प्रच्याम्) ते उत्पन्न या सृष्टीला (मा निर्वदिष्टम) नष्ट करणारे होऊ नयेत (शांत असावेत) ते (पृथिव्याः) या आकाशामधे (अत्र) या (वर्ष्मन्) भूमी वा जगात सुखाने सेवनीय असोत व अशा (रमेथाम्) रीतीने प्राण व अपान सर्वासाठी सर्वत्र सुखकारक असोत. तसेच सर्व मनुष्यांनी प्राण व अपानशक्तीचा असाच सुखकारक उपयोग घ्यावा. ॥17॥
Essence
भावार्थ - जेवढे जग या अंतरिक्षात विद्यमान आहे, मनुष्यांनी उत्तम सुखांचा अधिकाधिक उपयोग घ्यावा ॥17॥
Subject
ते प्राण आणि अपान कसे आहेत, त्यांचे स्वरूप पुढील मंत्रात निशद केले आहे -