Yajurveda Bhashya (Pt. Vedkumar Vedalankar)

Yajurveda Adhyay 14 / Mantra 23

31 Mantra
14/23
Devata- यज्ञो देवता Rishi- विश्वदेव ऋषिः Chhand- भुरिग्ब्राह्मी पङ्क्तिः, भुरिगतिजगती Swara- पञ्चमः, निषादः
Mantra with Swara
आ॒शुस्त्रि॒वृद्भा॒न्तः प॑ञ्चद॒शो व्यो॑मा सप्तद॒शो ध॒रुण॑ऽ एकवि॒ꣳशः प्रतू॑र्त्तिरष्टाद॒शस्तपो॑ नवद॒शोऽभीव॒र्त्तः स॑वि॒ꣳशो वर्चो॑ द्वावि॒ꣳशः स॒म्भर॑णस्त्रयोवि॒ꣳशो योनि॑श्चतुर्वि॒ꣳशो गर्भाः॑ पञ्चवि॒ꣳशऽ ओज॑स्त्रिण॒वः क्रतु॑रेकत्रि॒ꣳशः प्र॑ति॒ष्ठा त्र॑यस्त्रि॒ꣳशो ब्र॒ध्नस्य॑ वि॒ष्टपं॑ चतुस्त्रि॒ꣳशो नाकः॑ षट्त्रि॒ꣳशो वि॑व॒र्तोऽष्टाचत्वारि॒ꣳशो ध॒र्त्रं च॑तुष्टो॒मः॥२३॥

आ॒शुः। त्रि॒वृदिति॑ त्रि॒ऽवृत्। भा॒न्तः। प॒ञ्च॒द॒श इति॑ पञ्चऽद॒शः। व्यो॒मेति॒ विऽओ॑मा। स॒प्त॒द॒श इति॑ सप्तऽद॒शः। ध॒रुणः॑। ए॒क॒वि॒ꣳश इत्ये॑कऽवि॒ꣳशः। प्रतू॑र्त्ति॒रिति॒ प्रऽतू॑र्त्तिः। अ॒ष्टा॒द॒श इत्य॑ष्टाऽद॒शः। तपः॑। न॒व॒द॒श इति॑ नवऽद॒शः। अ॒भी॒व॒र्त्तः। अ॒भी॒व॒र्त्त इत्य॑भिऽव॒र्त्तः। स॒वि॒ꣳश इति॑ सऽवि॒ꣳशः। वर्चः॑। द्वा॒वि॒ꣳशः। स॒म्भर॑ण॒ इति॑ स॒म्ऽभर॑णः। त्र॒यो॒वि॒ꣳश इति॑ त्रयःऽविं॒शः। योनिः॑। च॒तु॒र्वि॒ꣳशः इति॑ चतुःऽविं॒शः। गर्भाः॑। प॒ञ्च॒वि॒ꣳश इति॑ पञ्चऽवि॒ꣳशः। ओजः॑। त्रि॒ण॒वः। त्रि॒न॒व॒ इति॑ त्रिऽन॒वः। क्रतुः॑। ए॒क॒त्रि॒ꣳश इत्ये॑कऽत्रि॒ꣳशः। प्र॒ति॒ष्ठा। प्र॒ति॒स्थेति॑ प्रति॒ऽस्था। त्र॒य॒स्त्रि॒ꣳश इति॑ त्रयःऽत्रि॒ꣳशः। ब्र॒ध्नस्य॑। वि॒ष्टप॑म्। च॒तु॒स्त्रि॒ꣳश इति॑ चतुःऽत्रि॒ꣳशः। नाकः॑। ष॒ट्त्रि॒ꣳश इति॑ षट्ऽत्रि॒ꣳशः। वि॒व॒र्त्त इति॑ विऽव॒र्त्तः। अ॒ष्टा॒च॒त्वा॒रि॒ꣳश इत्य॑ष्टाऽच॒त्वा॒रि॒ꣳशः। ध॒र्त्रम्। च॒तु॒ष्टो॒मः। च॒तु॒स्तो॒म इति॑ चतुःऽस्तो॒मः ॥२३ ॥

Mantra without Swara
आशुस्त्रिवृद्भान्तः पञ्चदशो व्योमा सप्तदशो धरुणऽएकविँशः प्रतूर्तिरष्टादशस्तपो नवदशोभीवर्तः सविँशो वर्चा द्वाविँशः सम्भरणस्त्रयोविँशो योनिश्चतुर्विँशो गर्भाः पञ्चविँशःऽओजस्त्रिणवः क्रतुरेकत्रिँशः प्रतिष्ठा त्रयस्त्रिँशो ब्रध्नस्य विष्टपञ्चतुस्त्रिँशो नाकः षट्त्रिँशो विवर्ता ष्टाचत्वारिँशो धर्त्रञ्चतुष्टोमः ॥

आशुः। त्रिवृदिति त्रिऽवृत्। भान्तः। पञ्चदश इति पञ्चऽदशः। व्योमेति विऽओमा। सप्तदश इति सप्तऽदशः। धरुणः। एकविꣳश इत्येकऽविꣳशः। प्रतूर्त्तिरिति प्रऽतूर्त्तिः। अष्टादश इत्यष्टाऽदशः। तपः। नवदश इति नवऽदशः। अभीवर्त्तः। अभीवर्त्त इत्यभिऽवर्त्तः। सविꣳश इति सऽविꣳशः। वर्चः। द्वाविꣳशः। सम्भरण इति सम्ऽभरणः। त्रयोविꣳश इति त्रयःऽविंशः। योनिः। चतुर्विꣳशः इति चतुःऽविंशः। गर्भाः। पञ्चविꣳश इति पञ्चऽविꣳशः। ओजः। त्रिणवः। त्रिनव इति त्रिऽनवः। क्रतुः। एकत्रिꣳश इत्येकऽत्रिꣳशः। प्रतिष्ठा। प्रतिस्थेति प्रतिऽस्था। त्रयस्त्रिꣳश इति त्रयःऽत्रिꣳशः। ब्रध्नस्य। विष्टपम्। चतुस्त्रिꣳश इति चतुःऽत्रिꣳशः। नाकः। षट्त्रिꣳश इति षट्ऽत्रिꣳशः। विवर्त्त इति विऽवर्त्तः। अष्टाचत्वारिꣳश इत्यष्टाऽचत्वारिꣳशः। धर्त्रम्। चतुष्टोमः। चतुस्तोम इति चतुःऽस्तोमः॥२३॥

Yajurveda Bhashya (Pt. Vedkumar Vedalankar)

मराठी
Yajurveda Bhashya (Pt. Vedkumar Vedalankar) - मराठी
Meaning
शब्दार्थ - हे मनुष्यांनो, तुम्ही वर्तमान (संवत्सर) संततमधे) (काय काय असते, हे जाणून घ्या) या संवत्सरात (आशु:) शीघ्र) (त्रिवृत्) शांत, उष्ण आणि समशीतोष्ण या तीन क्रारचा (भान्त:) प्रकाश वा वातावरण असते. (पंचदश:) पंधरा प्रकारचा (न्योमा) आकाशवत विस्तार असतो. (सप्तदश:) सतरा प्रकारे (धरूण:) धारणकर्ता गुण असतात. (एकविंश:) एकवीस प्रकारचे (प्रतूर्चि:) शीघ्रगामी गुण आहे. (अष्टादश:) अठरा प्रकारचे (तप:) संताप देणारे गुण असतात. (नवदश:) एकोणीस प्रकारचे (अभीवर्त्त) सम्मुख दिसणारे गुण असतात. (सविंश:) एकवीस प्रकारची (वर्च:) दीप्ती असते. (द्विविंश:) बावीस प्रकारचे (सम्मरण:) चांगल्याप्रकारे धारण करणारे गुण असतात. (त्रयोविंश:) तेवीस प्रकारचे (योनि:) संभोग आणि वियोग करणारे गुण असतात. (चतुर्विश:) चोवीस प्रकारची (गर्भा:) गर्भधारणाची शक्ती असते. (पंचविंश:) पंचवीस प्रकारचा (ओज:) पराक्रम असतो (वा करता येतो) (त्रिणव:) सत्तावीस प्रकारचे (क्रतु:) कर्म वा विचार असतात. (एकत्रिंश:) एकतीस प्रकारची (प्रतिष्ठा सर्वांच्या स्थिती वा अस्तित्वाचे जे कारण म्हणजे क्रिया असते (त्रयत्रिंश:) तेहतीस प्रकारची (ब्रध्नस्य) महान ईश्वराची (विष्टपम्) व्याप्ती असते. (चतुस्त्रिंश:) चौतीस प्रकारचा (नाक:) आनंद आणि (षट्त्रिंश:) छत्तीस प्रकारचा (विवर्त्त:) विविधप्रकारे व्यवहार करण्याचा आधार असतो (अष्टाचत्वारिंश:) अठ्ठेचाळीस प्रकारे (धर्त्रम्) धारणकर्ता गुण असतात. अशाप्रकारचे (चतुष्टोम:) या संवत्कराची चार प्रकारे स्तुती करता येते (वर्णन करता येते) (याउपरिवर्णित वैशिष्ट्यें आणि गुणांच्या आधारात) तुम्ही संवत्सर म्हणून जाणा. ॥23॥^(संवत्वारामधील संख्या आणि त्यांची वैशिष्ट्यें गुणादीची सविस्तर व स्पष्ट व्याख्या विद्वज्जनांच्या शोधाचा विषय आहे)
Essence
भावार्थ - भूत, भविष्य आणि वर्तमान आदी काळ ज्या संवत्सराचे अवयव आहेत, त्याच्या संबंधानेच जगातील सर्व व्यवहार संभवतात. तुम्ही लोक हे निश्चितपणे जाणून घ्या. ॥23॥
Subject
पुढील मंत्रात संवत्सर कसा आहे, याविषयी -
Footnote
(या मंत्रात या संख्या 15, 17, 21, 28, 19, 21, 22, 23, 24, 25, 27, 31, 33, 34, 36, 48, 4)