Yajurveda Bhashya (Pt. Vedkumar Vedalankar)

Yajurveda Adhyay 13 / Mantra 56

58 Mantra
13/56
Devata- प्रजापतिर्देवता Rishi- उशना ऋषिः Chhand- निचृदतिधृतिः Swara- षड्जः
Mantra with Swara
अ॒यं प॒श्चाद् वि॒श्वव्य॑चा॒स्तस्य॒ चक्षु॑र्वै॒श्वव्यच॒सं व॒र्षाश्चा॑क्षु॒ष्यो जग॑ती वा॒र्षी जग॑त्या॒ऽ ऋक्स॑म॒मृक्स॑माच्छु॒क्रः शु॒क्रात् स॑प्तद॒शः स॑प्तद॒शाद् वै॑रू॒पं ज॒मद॑ग्नि॒र्ऋषिः॑ प्र॒जाप॑तिगृहीतया॒ त्वया॒ चक्षु॑र्गृह्णामि प्र॒जाभ्यः॑॥५६॥

अ॒यम्। प॒श्चात्। वि॒श्वव्य॑चा॒ इति॑ वि॒श्वऽव्य॑चाः। तस्य॑। चक्षुः॑। वै॒श्व॒व्य॒च॒समिति॑ वैश्वऽव्य॒च॒सम्। व॒र्षाः। चा॒क्षु॒ष्यः᳖। जग॑ती। वा॒र्षी। जग॑त्याः। ऋक्स॑म॒मित्यृक्ऽस॑मम्। ऋक्स॑मा॒दित्यृक्ऽस॑मात्। शु॒क्रः। शु॒क्रात्। स॒प्त॒द॒श इति॑ सप्तऽद॒शः। स॒प्त॒द॒शादिति॑ सप्तऽद॒शात्। वै॒रू॒पम्। ज॒मद॑ग्नि॒रिति॑ ज॒मत्ऽअ॑ग्निः। ऋषिः॑। प्र॒जाप॑तिगृहीत॒येति॑ प्र॒जाप॑तिऽगृहीतया। त्वया॑। चक्षुः॑। गृ॒ह्णा॒मि॒। प्र॒जाभ्य॒ इति॑ प्र॒ऽजाभ्यः॑ ॥५६ ॥

Mantra without Swara
अयम्पश्चाद्विश्वव्यचास्तस्य चक्षुर्वैश्वव्यचसँवर्षाश्चाक्षुष्यः जगती वार्षी जगत्याऽऋक्सममृक्समाच्छुक्रः शुक्रात्सप्तदशः सप्तदशाद्वैरूपञ्जमदग्निरृषिः प्रजापतिगृहीतया त्वया चक्षुर्गृह्णामि प्रजाभ्यः॥

अयम्। पश्चात्। विश्वव्यचा इति विश्वऽव्यचाः। तस्य। चक्षुः। वैश्वव्यचसमिति वैश्वऽव्यचसम्। वर्षाः। चाक्षुष्यः। जगती। वार्षी। जगत्याः। ऋक्सममित्यृक्ऽसमम्। ऋक्समादित्यृक्ऽसमात्। शुक्रः। शुक्रात्। सप्तदश इति सप्तऽदशः। सप्तदशादिति सप्तऽदशात्। वैरूपम्। जमदग्निरिति जमत्ऽअग्निः। ऋषिः। प्रजापतिगृहीतयेति प्रजापतिऽगृहीतया। त्वया। चक्षुः। गृह्णामि। प्रजाभ्य इति प्रऽजाभ्यः॥५६॥

Yajurveda Bhashya (Pt. Vedkumar Vedalankar)

मराठी
Yajurveda Bhashya (Pt. Vedkumar Vedalankar) - मराठी
Meaning
शब्दार्थ - (पती पत्नीस म्हणतो) हे सुंदरवदनी (आयम्‌) हा सूर्य आणि हा विद्वान (विश्‍वव्यचा:) सर्व दिशाने जगाला प्रकाशित करतात व सर्व पदार्थांचे दर्शन घडवितात. (पश्‍चात्‌) पश्‍चिम दिशेत विद्यमान (तस्य) त्या सूर्याची (वैश्‍वव्यचसम्‌) किरणे व सर्वत्र पसरणारा प्रकाश आहे, तो (चक्षु:) नेत्राने (चाक्षष्य:) दर्शनीय आहे (पश्‍चिमेत अस्तावतात जाणाऱ्या सूर्याचा प्रकाश किती रम्य आहे, हे तू पहा) (वर्षा:) ज्या ऋतूत मेघवृष्टी होते, ती वर्षाऋतू, (वार्षी) त्या वर्षाऋतूचे वर्णन करणारा जो (जगती) जगप्रसिद्ध जगती छंद आहे, त्या (जगत्या) जगती छंदात (ऋक्समम्‌) वैदिक ऋचांमधे विज्ञान, विशेषज्ञान सांगितले आहे. त्या (ऋक्‌सामात्‌) विज्ञानाने (शुक्र:) पराक्रम (कार्यशक्ती) (शुक्रात) कार्यशक्तीचे (सप्तदश:) सतरा तत्त्वांचे पूरक विज्ञान. (सप्तदशात्‌) सतरा तत्त्वाने (वैरुपम्‌) अनेकरुप जगाचे ज्ञान प्राप्त होते. ज्याप्रमाणे (जमदग्नि:) प्रज्वलित अग्नी वा प्रकाशाला (ऋषि:) रुप पाहणारे नेत्र चटकन ग्रहण करतात आणि ज्या प्रमाणे (प्रजापतिगृहीतया) संतानाचे रक्षण करणारा एक विद्वान पती आपल्या विद्यावती पत्नीसह (प्रजाभ्य:) आपल्या मुलाबाळांसाठी (चक्षु:) विद्यारुप नेत्र ग्रहण करतो (विद्या प्राप्त करून ती विद्या वा ज्ञान आपल्या संतानाला देतो) त्याप्रमाणे, हे पत्नी, मी तुझ्यासह संसार करायला शक्ती (गृह्णामि) ग्रहण करतो (शक्तिमान होतो) ॥56॥
Essence
भावार्थ - स्त्रियांनी व पुरुषांनी सामवेद वाचावा आणि तो वाचून जगातील सूर्य आदी पदार्थांचा स्वभाव जाणावा आणि सृष्टीतील गुण लाभ आदी ओळखून चांगले ते घ्यावे व चरित्र चांगले ठेवावे ॥56॥
Subject
पति-पत्नीनी एकमेकाशी कसे आचर करावे, पुढील मंत्रात याविषयी वर्णन केले आहे-