Dayanand Yajurveda Bhashya Bhaskar Sanskrit

Yajurveda Adhyay 8 / Mantra 30

63 Mantra
8/30
Devata- दम्पती देवते Rishi- अत्रिर्ऋषिः Chhand- आर्षी जगती Swara- मध्यमः
Mantra with Swara
पु॒रु॒द॒स्मो विषु॑रूप॒ऽइन्दु॑र॒न्तर्म॑हि॒मान॑मानञ्ज॒ धीरः॑। एक॑पदीं द्वि॒पदीं॑ त्रि॒पदीं॒ चतु॑ष्पदीम॒ष्टाप॑दीं॒ भुव॒नानु॑ प्रथन्ता॒ स्वाहा॑॥३०॥

पु॒रु॒द॒स्म इति॑ पुरुऽद॒स्मः। वि॑षुरूप॒ इति॒ विषु॑ऽरूपः। इन्दुः॑। अ॒न्तः। म॒हि॒मान॑म्। आ॒न॒ञ्ज॒। धीरः॑। एक॑पदी॒मित्येक॑ऽपदीम्। द्वि॒पदी॒मिति॑ द्वि॒ऽपदीम्॑। त्रि॒पदी॒मिति॒ त्रि॒ऽपदी॑म्। चतु॑ष्पदीम्। चतुः॑पदी॒मिति॒ चतुः॑ऽपदीम्। अ॒ष्टाप॑दी॒मित्य॒ष्टाऽप॑दीम्। भुव॑ना। अनु॒। प्र॒थ॒न्ता॒म्। स्वाहा॑ ॥३०॥

Mantra without Swara
पुरुदस्मो विषुरूप ऽइन्दुरन्तर्महिमानमानञ्ज धीरः । एकपदीन्द्विपदीन्त्रिपदीञ्चतुष्पदीमष्टापदीम्भुवनानु प्रथन्ताँ स्वाहा ॥

पुरुदस्म इति पुरुऽदस्मः। विषुरूप इति विषुऽरूपः। इन्दुः। अन्तः। महिमानम्। आनञ्ज। धीरः। एकपदीमित्येकऽपदीम्। द्विपदीमिति द्विऽपदीम्। त्रिपदीमिति त्रिऽपदीम्। चतुष्पदीम्। चतुःपदीमिति चतुःऽपदीम्। अष्टापदीमित्यष्टाऽपदीम्। भुवना। अनु। प्रथन्ताम्। स्वाहा॥३०॥

Dayanand Yajurveda Bhashya Bhaskar Sanskrit

संस्कृत
Dayanand Yajurveda Bhashya Bhaskar Sanskrit - संस्कृत
Meaning
(पुरुदस्मः) पुरुर्बहुर्दस्म=उपक्षयो दुःखानां यस्मात् सः (विषुरूपः) विषूणि=व्याप्तानि रूपाणि येन सः (इन्दुः) परमैश्वर्य्यकारी (अन्तः) आभ्यन्तरे (महिमानम्) पूज्यं ब्रह्मचर्य्यजिते- न्द्रियत्वादिशुभकर्म्मसंस्कारजन्यम् (आनञ्ज) अञ्जयेत्=कामयेत । अत्र लिङर्थे लिट्(धीरः) सर्वव्यवहार- ध्यानशील: (एकपदीम्) एकमोमिति पदं प्राप्तव्यं यस्यां ताम्(द्विपदीम्) द्वे अभ्युदय-निःश्रेयसे सुखे पदे यस्यां ताम्(त्रिपदीम्) त्रीणि वाङ्मनःशरीरस्थानी सुखानि यस्यास्ताम् (चतुष्पदीम्) चत्वारि धर्म्मार्थ- काममोक्षाः पदानि यस्यास्ताम् (अष्टापदीम्) अष्टौ ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राश्चत्वारो वर्णा ब्रह्मचर्य्यगृहस्थवानप्रस्थसन्न्यासाश्चत्वार आश्रमाः पदानि=प्राप्तव्यानि यस्यास्ताम् (भुवना) भवन्ति भूतानि येषु तानि गृहाणि। शेश्छन्सि बहुलम्॥ अ० ६ ।१ । ७० ॥इति लुक्(अनु)(प्रथन्ताम्) प्रख्यान्तु (स्वाहा) सत्यां सकलविद्यायुक्तां वाचम् ॥ अयं मन्त्रः शत० ४ । ५ । २।१२-१६ व्याख्यातः ॥ ३० ॥
Essence
दम्पतिभ्यां सर्वां गृहाश्रमविद्यायभिव्याप्य, तदनुसारेण सन्तानानुत्पाद्य, मनुष्यवृद्धिं विधाय, ब्रह्मचर्यणाखिलविद्याः सर्वान् ग्राहयित्वा सुखानि प्राप्यानुमोदेताम् ॥ ८।३० ॥
Subject
पुनर्गर्भव्यवस्थामाह ॥
Meaning of Anvay
पुरुदस्मः पुरु=बहुर्दस्म=उपक्षयो दुःखानां यस्मात् सः विषुरूपः विषूणि=व्याप्तानि रूपाणि येन सः इन्दुः परमैश्वर्यकारी धीरः सर्वव्यवहारध्यानशीलः गृहस्थोधर्मेण विवाहितायाः स्त्रिया अन्तः आभ्यन्तरे महिमानं पूज्यं ब्रह्मचर्यजितेन्द्रियत्वादिशुभकर्म्मसंस्कारजन्यम् आनञ्जअञ्जयेत्=कामयेत्।
हे गृहस्थाः ! यूयं सृष्टयुन्नतिं विधाय यामेकपदीम् एकमोमितिपदं=प्राप्तव्यं यस्यां तां द्विपदीं द्वे अभ्युदय-निःश्रेयसे सुखे पदे यस्यां तां त्रिपदीं त्रीणि वाङ्मनःशरीरस्थानि सुखानि यस्यास्तां चतुष्पदीं चत्वारि धर्म्मार्थकाममोक्षाः पदानि यस्यास्ताम् अष्टापदीम्अष्टौ ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राश्चत्वारो वर्णा ब्रह्मचर्य्यगृहस्थवानप्रस्थसंन्यासाश्चत्वारआश्रमाः पदानि=प्राप्तव्यानि यस्यास्तां स्वाहा=समस्तविद्यान्वितां वाचं सत्यां सकलविद्यायुक्तां वाचंविदित्वा [भुवना]=भुवनानि भवन्ति भूतानि येषु तानि गृहाणि प्रथन्तां प्रख्यान्तु, तथा सर्वान्मनुष्यानुप्रथन्ताम् ॥ ८।३० ॥
[गृहस्थो धर्मेण विवाहितायाः स्त्रिया अन्तर्महिमानमानञ्ज, हे गृहस्थाः ! यूयं सृष्टयुन्नतिं विधाय.... स्वाहा=समस्तविद्यान्वितां वाचं विदित्वा [भुवना] भुवनानि प्रथन्तां तथा सर्वान् मनुष्याननुप्रथन्ताम्]
Special
अत्रिः। दम्पती=स्त्रीपुरुषौ । आर्षी जगतीः । मध्यमः ॥