Dayanand Yajurveda Bhashya Bhaskar Sanskrit

Yajurveda Adhyay 2 / Mantra 11

34 Mantra
2/11
Devata- द्यावापृथिवी देवते Rishi- परमेष्ठी प्रजापतिर्ऋषिः Chhand- ब्राह्मी बृहती, Swara- मध्यमः
Mantra with Swara
उप॑हूतो॒ द्यौष्पि॒तोप॒ मां द्यौष्पि॒ता ह्व॑यताम॒ग्निराग्नी॑ध्रा॒त् स्वाहा॑। दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वेऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो हस्ता॑भ्याम्। प्रति॑ गृह्णाम्य॒ग्नेष्ट्वा॒स्येन॒ प्राश्ना॑मि॥११॥

उप॑हूत॒ इत्युप॑ऽहूतः। द्यौः। पि॒ता। उप॑। माम्। द्यौः। पि॒ता। ह्व॒य॒ता॒म्। अ॒ग्निः। आग्नी॑ध्रात्। स्वाहा॑। दे॒वस्य॑। त्वा॒। स॒वि॒तुः। प्र॒स॒व इति॑ प्रऽस॒वे। अ॒श्विनोः॑। बा॒हुभ्या॒मिति॑ बा॒हुऽभ्या॑म्। पू॒ष्णः। हस्ता॑भ्याम्। प्रति॑। गृ॒ह्णा॒मि॒। अ॒ग्नेः। त्वा॒। आ॒स्ये᳖न। प्र। अ॒श्ना॒मि॒ ॥११॥

Mantra without Swara
उपहूतो द्यौष्पितोप माम्द्यौष्पिता ह्वयतामग्निराग्नीध्रात्स्वाहा । देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे श्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् । प्रति गृह्णाम्यग्नेष्ट्वास्येन प्राश्नामि ॥

उपहूत इत्युपऽहूतः। द्यौः। पिता। उप। माम्। द्यौः। पिता। ह्वयताम्। अग्निः। आग्नीध्रात्। स्वाहा। देवस्य। त्वा। सवितुः। प्रसव इति प्रऽसवे। अश्विनोः। बाहुभ्यामिति बाहुऽभ्याम्। पूष्णः। हस्ताभ्याम्। प्रति। गृह्णामि। अग्नेः। त्वा। आस्येन। प्र। अश्नामि॥११॥

Dayanand Yajurveda Bhashya Bhaskar Sanskrit

संस्कृत
Dayanand Yajurveda Bhashya Bhaskar Sanskrit - संस्कृत
Meaning
(उपहूतः) कृतोपह्वानः (द्यौः) प्रकाशरूपः (पिता) सर्वपालक ईश्वरः (उप) क्रियार्थे (माम्) सुखभोक्तारम् (द्यौः) प्रकाशमयः (पिता) पालनहेतुः सूर्यलोकः (ह्वयताम्) ह्वयति । अत्र व्यत्ययेन लडर्थे लोट् (अग्निः) जाठरस्थः (अग्निध्रात्) अन्नाशयात् । साधुस्वमस्य पूर्ववज्ज्ञेयम् (स्वाहा) सुहुतं सुखकार्याहेश्वरः (देवस्य) हर्षकरस्य (त्वा) त्वां तं वा (सवितुः) सर्वस्य जगतः प्रसवितुरीश्वरस्य (प्रसवे) उत्पन्नेऽस्मिन् जगति (अश्विनोः) प्राणापानयोः (बाहुभ्याम्) आकर्षण-धारणाभ्याम् (पूष्णः) पुष्टिहेतोः समानस्य वायोः (हस्ताभ्याम्) शोधनसर्वाङ्ग-प्रापणाभ्याम् (प्रतिगृह्णामि) नित्यं स्वीकरोमि (अग्नेः) भौतिकस्य पाचकस्य (त्वा) तं भक्ष्यं पदार्थम् (आस्येन) मुखेन । ओष्ठात्प्रभृति प्राक्काकलकादात्यम्॥ अ० १ । १ ॥९ ॥ इति महाभाष्ये । अस्यन्ति=प्रक्षिपन्ति उदरेऽन्नादिकं येन तदास्यं मुखम् (प्र) गुणैर्यत्प्रकृष्टं तदर्थे । क्रियायोगे । प्रपरेत्येतस्य प्रातिलोम्यं प्राह ॥ निरु० १ ॥ ३ ॥ (अश्नामि) भुंजे ॥ अयं मंत्रः श० १ । ८ । १। ४१ व्याख्यातः ॥११॥
Essence
[मया द्यौः पिता=ईश्वर उपहूतो मां मुपह्वयतां=स्वीकरोतु...विद्यार्य [उपह्वयताम्]=उपह्वयति]

अत्र श्लेषालङ्कारः॥ मनुष्यैरात्मशुद्ध्यर्थमनन्तविद्याप्रकाशकस्य परमेश्वरस्याह्वानं नित्यं कार्यम् । तथा च--विद्या सिद्धये--

[अग्निः स्वाहा=सुहुतं भुक्तमन्नमाग्नीध्रात् पचति]

चक्षुषा संशोध्य, जाठराग्निं प्रदीप्य संस्कृतं मितमन्नं नित्यं भोक्तव्यम् ।

[देवस्य सवितुः प्रसवे--अहं [त्वा] भोग--हस्ताभ्यां प्रतिगृह्णामि]

ईश्वरेण जगत्युत्पादितैः पदार्थैर्यः सर्वो भोगः सिध्यति, स च विद्याधर्मयुक्तेन व्यवहारेण भोक्तव्यो भोजयितव्यश्च।

[ मन्त्रसंगतिमाह--]

ये पूर्वमन्त्रेण पृथिव्यां विद्यया प्राप्तव्या मान्यकारिण: पदार्था उक्तास्तेषां भोगो धर्मेण युक्त्या च सर्वैः कार्य इत्यनेन प्रतिपादितः ॥ २। ११ ॥
Subject
पुनस्तमेवार्थं दृढयति॥
Meaning of Anvay
मया द्यौः प्रकाशस्वरूपः, पिता=ईश्वरः सर्वपालक (ईश्वरः) उपहूतः कृतोपह्वानो मां सुखभोक्तारम् उप+ह्वयताम्=स्वीकरोतु।

एवं मया द्यौः प्रकाशमयः पिता=पालनहेतुः सूर्यलोक उपहूतः=स्पर्द्धितः सन् कृतोपह्वानो मां सुखभोक्तारं विद्यायै [उपह्वयताम्]=उपह्वयति।

योऽग्निः जाठरस्थः स्वाहा=सुहुतं भुक्तमन्नं (सुहुतं) सुखकार्याहेश्वर आग्नीध्रात् अन्नाशयात् पचति, यो देवस्य हर्षकारस्य सवितुः सर्वस्य जगतः प्रसवितुरीश्वरस्य प्रसवे उत्पन्नेऽस्मिन् जगति वर्तमानोऽस्ति, तं अहं [त्वा]=भोगं तं भक्ष्यं [त्वा]=भोगं तं भक्ष्यं पदार्थम् अश्विनोः प्राणाऽपानयोः बाहुभ्याम् आक- र्षणधारणाभ्यां पूष्णः पुष्टिहेतोः समानस्य वायोः हस्ताभ्यां शोधनसर्वाङ्गप्रापणाभ्यां प्रति+गृह्णामि नित्यं स्वीकरोमि।

गृहीत्वा च प्रदीप्तस्याऽग्नेः भौतिकस्य, पाचकस्य मध्ये पाचयित्वा [त्वा] तं (त्वा तं वा) आस्येन मुखेन प्राश्नामि प्रकर्षेण भुञ्जे ॥ २ । ११ ॥
Meaning of Essence
द्यौः=अनन्त विद्याप्रकाशक ईश्वरः । अग्निः=जाठराग्निः । ।
Special
परमेष्ठी प्रजापतिः । द्यावापृथिवी=प्रकाशस्वरूप ईश्वरः, पृथिवी च ॥ मध्यमः ॥