Dayanand Yajurveda Bhashya Bhaskar Sanskrit

Yajurveda Adhyay 12 / Mantra 69

117 Mantra
12/69
Devata- कृषीवला देवताः Rishi- कुमारहारित ऋषिः Chhand- त्रिष्टुप् Swara- धैवतः
Mantra with Swara
शु॒नꣳ सु फाला॒ वि कृ॑षन्तु॒ भूमि॑ꣳ शु॒नं की॒नाशा॑ऽअ॒भि य॑न्तु वा॒हैः। शुना॑सीरा ह॒विषा॒ तोश॑माना सुपिप्प॒लाऽओष॑धीः कर्त्तना॒स्मे॥६९॥

शु॒नम्। सु। फालाः॑। वि। कृ॒ष॒न्तु। भूमि॑म्। शु॒नम्। की॒नाशाः॑। अ॒भि। य॒न्तु॒। वा॒हैः। शुना॑सीरा। ह॒विषा॑। तोश॑माना। सु॒पि॒प्प॒ला इति॑ सुऽपि॒प्प॒लाः। ओष॑धीः। क॒र्त्त॒न॒। अ॒स्मेऽइत्य॒स्मे ॥६९ ॥

Mantra without Swara
शुनँ सुफाला विङ्कृषन्तु भूमिँ शुनङ्कीनाशाऽअभिऽयन्तु वाहैः । शुनासीरा हविषा तोशमाना सुपिप्पलाऽओषधीः कर्तनास्मे ॥

शुनम्। सु। फालाः। वि। कृषन्तु। भूमिम्। शुनम्। कीनाशाः। अभि। यन्तु। वाहैः। शुनासीरा। हविषा। तोशमाना। सुपिप्पला इति सुऽपिप्पलाः। ओषधीः। कर्त्तन। अस्मेऽइत्यस्मे॥६९॥

Dayanand Yajurveda Bhashya Bhaskar Sanskrit

संस्कृत
Dayanand Yajurveda Bhashya Bhaskar Sanskrit - संस्कृत
Meaning
(शुनम् ) सुखम् । शुनमिति सुखना० ॥ निघं० ३ । ६॥ (सु) (फाला:) फलन्ति=विस्तीर्णां भूमिं कुर्वन्ति यैस्ते (वि) (कृषन्तु) विलिखन्तु (भूमिम्) (शुनम्) सुखम् (कीनाशाः) ये श्रमेण क्लिश्यन्ति ते कृषिवलाः। अत्र क्लिशेरीच्चोपधायाः कन् लोपश्च लो नाम् च ।। उ० ५। ५६।। क्लिशधातोः कनि प्रत्यये लोप उपधाया ईत्वं धातोर्नामागमश्च (अभि) (यन्तु) प्राप्नुवन्तु (वाहैः) वहन्ति यैस्तैर्वृषभादिवाहनैः (शुनासीरा) यथा वायुसूर्यो । शुनासीरी शुनो वायुः सरत्यन्तरिक्षे सीर आदित्यः सरणात् ।। निरु० ९ । ४० ॥ (हविषा) संस्कृतेन घृतादिना संस्कृतौ (तोशमाना) सन्तुष्टिकारौ। अत्र वर्णव्यत्ययेन शः। विकरणात्मनेपदव्यत्ययौ च (सुपिप्पलाः) शोभनानि पिप्पलानि फलानि यासु ताः (ओषधीः) यवादीन् (कर्त्तन) कुर्वन्तु (अस्मे) अस्मभ्यम्॥ ६९।।
Essence
ये चतुराः कृषिकारा गोवृषभादीन् संरक्ष्य विचारेण कृषिं कुर्वन्ति, तेऽत्यन्तं सुखं लभन्ते।

[हविषा तोशमाना शुनःसीरेवास्ये सुपिप्पला ओषधीः कर्त्तन]
नात्र क्षेत्रेऽमेध्यं किञ्चित् प्रक्षेप्यम्, किन्तु—बीजान्यपि सुगन्ध्यादियुक्तानि कृत्वैव वपन्तु।

[ताभिः सु शुनं च]
यतोऽन्नान्यारोग्यकराणि भूत्वा बलबुद्धी वर्धयेयुः ।। १२। ६९।।
Subject
पुनस्तमेव विषयमाह ॥
Meaning of Anvay
ये कीनाशास्ते फाला वाहैः सह वर्त्तमानैर्हलादिभिर्भूमिं विकृषन्तु शुनमभियन्तु। हविषा तोषमाना शुनासीरेवास्मे सुपिप्पलाः ओषधीः कर्त्तन ताभिः सु शुनं च ।। ६९।।

सपदार्थान्वयः -- ये कीनाशाः ये श्रमेण क्लिश्यन्ति ते कृषीवलाः ते फालाः फलन्ति=विस्तीर्णां भूमिं कुर्वन्ति यैस्ते, वाहैः=वहन्ति यैस्तैर्वृषभादिवाहनैः सह वर्त्तमानैर्हलादिभिः भूमिं वि+कृषन्तु विलिखन्तु, शुनं सुखम् अभि+यन्तु प्राप्नुवन्तु। हविषा संस्कृतेन घृतादिना संस्कृतौ तोशमाना सन्तुष्टिकरौ शुनासीरा यथा वायुसूर्य्यौ इव अस्मे अस्मभ्यं सुपिप्पलाः शोभनानि पिप्पलानि=फलानि यासु ताः, ओषधीः यवादीन् कर्त्तन कुर्वन्तु। ताभिः सु शुनं सुखं च ।। १२। ६९।।

[ये कीनाशा........वाहैः सह.......भूमिं विकृषन्तु, शुनमभियन्तु]
Meaning of Essence
कीनाशा:=चतुराः कृषिकाराः। वाहैः=गोवृषभादिभिः। विकृषन्तु=विचारेण कृषिं कुर्वन्तु। शुनम्=अत्यन्तं सुखम्। सु+शुनम्=आरोग्यकरं बलबुद्धिवर्द्धकम्।।
Special
कुमारहारितः। कृषिवलाः=कृषकाः । त्रिष्टुप् । धैवतः ॥