Dayanand Yajurveda Bhashya Bhaskar Sanskrit

Yajurveda Adhyay 12 / Mantra 65

117 Mantra
12/65
Devata- यजमानो देवता Rishi- मधुच्छन्दा ऋषिः Chhand- आर्षी जगती Swara- निषादः
Mantra with Swara
यं ते॑ दे॒वी निर्ऋ॑तिराब॒बन्ध॒ पाशं॑ ग्री॒वास्व॑विचृ॒त्यम्। तं ते॒ विष्या॒म्यायु॑षो॒ न मध्या॒दथै॒तं पि॒तुम॑द्धि॒ प्रसू॑तः। नमो॒ भूत्यै॒ येदं च॒कार॑॥६५॥

यम्। ते॒। दे॒वी। निर्ऋ॑ति॒रिति॒ निःऽऋ॑तिः। आ॒ब॒बन्धेत्या॑ऽब॒बन्ध॑। पाश॑म्। ग्री॒वासु॑। अ॒वि॒चृ॒त्यमित्य॑विऽचृ॒त्यम्। तम्। ते॒। वि। स्या॒मि॒। आयु॑षः। न। मध्या॑त्। अथ॑। ए॒तम्। पि॒तुम्। अ॒द्धि॒। प्रसू॑त॒ इति॒ प्रऽसू॑तः। नमः॑। भूत्यै॑। या। इ॒दम्। च॒कार॑ ॥६५ ॥

Mantra without Swara
यन्ते देवी निरृतिराबबन्ध पाशम्ग्रीवास्वविचृत्यम् । तन्ते वि ष्याम्यायुषो न मध्यादथैतम्पितुमद्धि प्रसूतः । नमो भूत्यै येदं चकार ॥

यम्। ते। देवी। निर्ऋतिरिति निःऽऋतिः। आबबन्धेत्याऽबबन्ध। पाशम्। ग्रीवासु। अविचृत्यमित्यविऽचृत्यम्। तम्। ते। वि। स्यामि। आयुषः। न। मध्यात्। अथ। एतम्। पितुम्। अद्धि। प्रसूत इति प्रऽसूतः। नमः। भूत्यै। या। इदम्। चकार॥६५॥

Dayanand Yajurveda Bhashya Bhaskar Sanskrit

संस्कृत
Dayanand Yajurveda Bhashya Bhaskar Sanskrit - संस्कृत
Meaning
(यम्) (ते) तव (देवी) दिव्या स्त्री (निर्ऋतिः) पृथिवीव (आबबन्ध) समन्ताद् बध्नामि (पाशम्) धर्म्यं बन्धनम् (ग्रीवासु) कण्ठेषु (अविचृत्यम्) अमोचनीयम् (तम्) (ते) तव (वि) (स्यामि) प्रविशामि (आयुषः) जीवनस्य (न) इव (मध्यात्) (अथ) आनन्तर्ये (एतम्) (पितुम्) अन्नादिकम् (अद्धि) भुङ्क्ष्व (प्रसूतः) उत्पन्नः सन् (नमः) सत्कारे (भूत्यै) ऐश्वर्यकारिकायै (या) (इदम्) प्रत्यक्षं नियमनम् (चकार) कुर्यात् ।। ६५।।
Essence
अत्रोपमालङ्कारः॥ विवाहसमये यानव्यभिचाराख्यादीन् नियमान् कुर्युस्तेभ्योऽन्यथा कदाचिन्नाचरेयुः। कुतः--
[यथाऽहमेतं पितुमद्मि तथा......त्वमेनमद्धि]
यदा पाणिं गृह्णन्ति तदा पुरुषस्य यावत्स्वं तावत् सर्वं स्त्रियाः, यावत् स्त्रियास्तावदखिलं पुरुषस्यैव भवति।
[हे पते!.....अहं ते=तव यं ग्रीवास्ववचृत्यं पाशमाबबन्ध तं ते=तवाहं विष्यामि]
यदि पुरुषो विवाहितां विहायान्यस्त्रीगो भवेत्, स्त्री च परपुरुषगामिनी स्यात्, तावुभावपि स्तेनवत् पापात्मानौ स्याताम्, अतः स्त्रियोऽनुमतिमन्तरा पुरुषः, पुरुषाज्ञया च विना स्त्री किञ्चिदपि कर्म न कुर्यात् ।
[अव्यभिचरणमाह--]

इदमेव स्त्रीपुरुषयोः प्रीतिकरं कर्म, यदव्यभिचरणमिति ।। १२ । ६५ ।।
Subject
विवाहसमये कीदृशीः प्रतिज्ञाः कुर्युरित्याह।।
Meaning of Anvay
हे पते! निर्ऋतिरिवाहं ते तव यं ग्रीवास्वविचृत्यं पाशमाबबन्ध तं ते तवाप्यहं विष्यामि। आयुषोऽन्नस्य न विष्यामि। अथावयोर्मध्यात्कश्चिदपि नियमात् पृथङ् न गच्छेत्। यथाऽहमेतं पितुमद्मि तथा प्रसूतः संस्त्वमेनमद्धि। हे स्त्रि! या त्वमिदं पतिव्रताधर्मेण सुसंस्कृतं चकार तस्यै भूत्यै नमोऽहं करोमि ।। १२। ६५।।

सपदार्थान्वयः-- हे पते! निर्ऋतिः पृथिवी इव [देवी] दिव्या स्त्री अहं ते=तव यं ग्रीवासु कण्ठेषु अविचृत्यम् अमोचनीयं पाशं धर्म्यं बन्धनम् आ+बबन्ध समन्ताद् बध्नामि, तं ते=तवाऽप्यहं वि+स्यामि प्रविशामि, आयुषः=अन्नस्य जीवनस्य न इव वि+ष्यामि प्रविशामि। अथ आनन्तर्य्ये आवयोर्मध्यात् कश्चिदपि नियमात् पृथङ् न गच्छेत्। यथाऽहमेतं पितुम् अन्नादिकम् अद्मि तथा प्रसूतः उत्पन्नः सँस्त्वमेनमद्धि भुङ्क्ष्व।
हे स्त्रि ! या त्वमिदं प्रत्यक्षं नियमनं पतिव्रताधर्मेण सुसंस्कृतं चकार कुर्य्याः, तस्यै भूत्यै ऐश्वर्य्यकारिकायै नमः सत्कारम् अहं करोमि।। १२। ६५॥
[अथावयोर्मध्यात् कश्चिदपि नियमात् पृथङ् न गच्छेत्]
Meaning of Essence
पितुम्=स्वम्।
Special
मधुच्छन्दाः। यजमानः=स्त्रीपुरुषौ। आर्षी जगती। निषादः।।