Dayanand Yajurveda Bhashya Bhaskar Sanskrit

Yajurveda Adhyay 11 / Mantra 47

82 Mantra
11/47
Devata- अग्निर्देवता Rishi- त्रित ऋषिः Chhand- विराड् ब्राह्मी त्रिष्टुप् Swara- धैवतः
Mantra with Swara
ऋ॒तꣳ स॒त्यमृ॒तꣳ स॒त्यम॒ग्निं पु॑री॒ष्यमङ्गिर॒स्वद्भ॑रामः। ओष॑धयः॒ प्रति॑मोदध्वम॒ग्निमे॒तꣳ शि॒वमा॒यन्त॑म॒भ्यत्र॑ यु॒ष्माः। व्यस्य॒न् विश्वा॒ऽअनि॑रा॒ऽअमी॑वा नि॒षीद॑न्नो॒ऽअप॑ दुर्म॒तिं ज॑हि॥४७॥

ऋ॒तम्। स॒त्यम्। ऋ॒तम्। स॒त्यम्। अ॒ग्निम्। पु॒री॒ष्य᳖म्। अ॒ङ्गि॒र॒स्वत्। भ॒रा॒मः॒। ओष॑धयः। प्रति॑। मो॒द॒ध्व॒म्। अ॒ग्निम्। ए॒तम्। शि॒वम्। आ॒यन्त॒मित्या॒ऽयन्त॑म्। अ॒भि। अत्र॑। यु॒ष्माः। व्यस्य॒न्निति॑ वि॒ऽअस्य॑न्। विश्वाः॑। अनि॑राः। अमी॑वाः। नि॒षीद॑न्। नि॒सीद॒न्निति॑ नि॒ऽसीद॑न्। नः॒। अप॑। दु॒र्म॒तिमिति॑ दुःऽम॒तिम्। ज॒हि॒ ॥४७ ॥

Mantra without Swara
ऋतँ सत्यमृतँ सत्यमम्ग्निम्पुरीष्यमङ्गिरस्वद्भरामः । ओषधयः प्रतिमोदध्वमग्निमेतँ शिवमायन्तमभ्यत्र युष्माः । व्यस्यन्विश्वाऽअनिराऽअमीवा निषीदन्नो अप दुर्मतिञ्जहि ॥

ऋतम्। सत्यम्। ऋतम्। सत्यम्। अग्निम्। पुरीष्यम्। अङ्गिरस्वत्। भरामः। ओषधयः। प्रति। मोदध्वम्। अग्निम्। एतम्। शिवम्। आयन्तमित्याऽयन्तम्। अभि। अत्र। युष्माः। व्यस्यन्निति विऽअस्यन्। विश्वाः। अनिराः। अमीवाः। निषीदन्। निसीदन्निति निऽसीदन्। नः। अप। दुर्मतिमिति दुःऽमतिम्। जहि॥४७॥

Dayanand Yajurveda Bhashya Bhaskar Sanskrit

संस्कृत
Dayanand Yajurveda Bhashya Bhaskar Sanskrit - संस्कृत
Meaning
(ऋतम्) यथार्थम् (सत्यम्) अविनश्वरम् (ऋतम्) अव्यभिचारी (सत्यम्) सत्सु=पुरुषेषु साधु सत्यं मानं भाषणं कर्म च (अग्निम्) विद्युतम् (पुरीष्यम्) पालनसाधनेषु भवम् (अङ्गिरस्वत्) वायुवत् (भरामः) धरामः (ओषधयः) यवादयः (प्रति) (मोदध्वम्) सुखयत (अग्निम्) (एतम्) पूर्वोक्तम् (शिवम्) मङ्गलकारिणम् (आयन्तम्) प्राप्नुवन्तम् (अभि) आभिमुख्ये (अत्र) (युष्माः) युष्मान् । अत्र वाच्छन्दसीति शसो नादेशाभावः (व्यस्यन्) विविधतया प्रक्षिपन् (विश्वाः) सर्वाः (अनिराः) नितरां दातुमयोग्याः (अमीवाः) रोगपीडाः (निषीदन्) अवस्थितः सन् (नः) अस्माकम् (अप) दूरीकरणे (दुर्मतिम्) दुष्टां मतिम् (जहि) नाशय ॥ ४७ ॥
Essence
मनुष्या ऋतं सत्यं=परं सत्यं कारणं ब्रह्म, अपरमृतं सत्यम् अव्यक्तं जीवाख्यं, सत्यभाषणादिकं, प्रकृतिजमग्न्योषधिसमूहं च विज्ञाय,
[हे वैद्य त्वं विश्वा अनिरा अमीवा व्यस्यन्.......नो दुर्मतिमपजहि]
शरीरस्य ज्वरादिरोगान्, आत्मनोऽविद्यादींश्च निरस्य मादकद्रव्यत्यागेन सुमतिं संपाद्य, सुखं प्राप्य नित्यं मोदन्ताम्।
[तात्पर्यमाह--]
मा कदाचिदेतद्विपरीताचरणेन सुखं हित्वा दुःखसागरे पतन्तु ॥ ११ । ४७ ॥
Subject
मनुष्यैः किं किमाचरणीयं किं किं च त्यक्तव्यमित्याह ॥
Meaning of Anvay
हे सन्तानाः ! यथा वयम् ऋतं यथार्थं, सत्यम् अविनश्वरम्, ऋतं अव्यभिचारी, सत्यं सत्सु=सत्पुरुषेषु साधु सत्यं मानं भाषणं कर्म च, पुरीष्यं पालनसाधनेषु भवम्, अग्निं विद्युतम् अङ्गिरस्वत् वायुवद् भरामः धरामः, एतं पूर्वोक्तम् आयन्तं प्राप्नुवन्तं शिवं मङ्गलकारिणम् अग्निं विद्युतं भृत्वा यूयमपि अभि+मोदध्वम् अभिमुखं सुखयत। या ओषधयः यवादयः युष्मा: युष्मान् प्रति प्राप्नुवन्ति ता वयं भरामः धरामः।
हे वैद्य ! त्वं विश्वाः सर्वाः अनिरा: नितरां दातुमयोग्याः अमीवाः रोगपीडाः वि+अस्यन् विविधतया प्रक्षिपन् अत्र निषीदन् अवस्थितः सन् नः अस्माकं दुर्मतिं दुष्टां मतिम् अप+जहि=दूरीकुरु दूरं नाशय इत्येनं प्रार्थयत ॥ ४७ ॥
[ऋतं सत्यमृतं सत्यं पुरीष्यमग्निं......भरामः]
हे सन्तानाः! यथा वयमृतं सत्यमृतं सत्यं पुरीष्यमग्निमङ्गिरस्वद्भरामः। एतमायन्तं शिवमग्निं भृत्वा यूयमप्यभिमोदध्वम्। या ओषधयो युष्माः प्रति प्राप्नुवन्ति ता वयं भरामः। हे वैद्य ! त्वं विश्वा अनिरा अमीवा व्यस्यन्नत्र निषीदन्नो दुर्मतिमपजहि दूरीकुर्वित्येनं प्रार्थयत ॥ ४७ ॥
Meaning of Essence
सत्यम्=परं सत्यं कारणं ब्रह्म । सत्यम्=अव्यक्तं जीवाख्यं सत्यभाषणादिकम्। अमीवाः=शरीरस्य ज्वरादिरोगा, आत्मनोऽविद्यादयः ।
Special
त्रितः । अग्निः=सन्तानः ॥ विराड् ब्राह्मी त्रिष्टुप्। धैवतः ॥