Samveda Sanhita Bhasha Bhashy (Pt. Jaydev Sharma)

Samveda Mantra 53

1874 Mantra
Devata- अग्निः Rishi- विश्वामित्रो गाथिनः Chhand- बृहती Swara- मध्यमः Kaand Name- आग्नेयं काण्डम् Gaan- प्रकृति गान Gaan Parva- आग्नेयं पर्व
Mantra with Swara
का꣡य꣢मानो व꣣ना꣢꣫ त्वं यन्मा꣣तॄ꣡रज꣢꣯गन्न꣣पः꣢ । न꣡ तत्ते꣢꣯ अग्ने प्र꣣मृ꣡षे꣢ नि꣣व꣡र्त꣢नं꣣ य꣢द्दू꣣रे꣢꣫ सन्नि꣣हा꣡भुवः꣢ ॥५३॥

का꣡य꣢꣯मानः । व꣣ना꣢ । त्वम् । यत् । मा꣣तॄः꣢ । अ꣡ज꣢꣯गन् । अ꣣पः꣢ । न । तत् । ते꣣ । अग्ने । प्रमृ꣡षे꣢ । प्र꣣ । मृ꣡षे꣢꣯ । नि꣣ । व꣡र्त्त꣢꣯नम् । यत् । दू꣣रे꣢ । दुः꣣ । ए꣢ । सन् । इ꣣ह꣢ । अ꣡भु꣢꣯वः ॥५३॥

Mantra without Swara
कायमानो वना त्वं यन्मातॄरजगन्नपः । न तत्ते अग्ने प्रमृषे निवर्तनं यद्दूरे सन्निहाभुवः ॥

कायमानः । वना । त्वम् । यत् । मातॄः । अजगन् । अपः । न । तत् । ते । अग्ने । प्रमृषे । प्र । मृषे । नि । वर्त्तनम् । यत् । दूरे । दुः । ए । सन् । इह । अभुवः ॥५३॥

Samveda - Mantra Number : 53
(Kauthum) पूर्वार्चिकः: » Prapathak » 1; Ardh Prapathak » 1; Dashati » 5;
(Rananiya) पूर्वार्चिकः: » Adhyay » 1; Khand » 5;

Samveda Sanhita Bhasha Bhashy (Pt. Jaydev Sharma)

हिन्दी
Samveda Sanhita Bhasha Bhashy (Pt. Jaydev Sharma) - हिन्दी
Meaning
भा० = हे अग्ने ! जीव ! ( त्वं ) = तू ( वना ) = वनों का देहों का ( कायमान:१  ) = सञ्चय या कामना करता हुआ ( यत् ) = जो ( मातॄः२   ) = मातास्वरूप उत्पादक ( अपः ) = कर्मों को ( अजगन् ) = प्राप्त हो गया, उनमें लग गया है । ( तत् ) = वह ( ते ) = तेरा ( निवर्त्तनं  ) = अपने मोक्षमार्ग से भ्रष्ट होना ( नप्र मृषे  ) = सहन नहीं होता ( यद् ) = कि ( दूरे३   सन् ) = विषय वासनाओं और कर्मबन्धनों से दूर रहकर भी ( इह ) = इस कर्मबन्धनमय जीवलोक में ( आ  भुवः ) = पुनः प्रादुर्भाव हुआ, उत्पन्न हुआ है।

     ईश्वरपक्ष में – ( वना ) = भोग योग्य लोकों को ( कायमानः ) = बनाने  की कामना करता हुआ ( यत् ) = जब तू ( मातॄः अपः ) = सब जगत् के उत्पादक मूल प्रकृति के परमाणुओं को ( अजगन् ) = थाम लेता है ( तत ते निवर्तनम् ) = उस समय तेरा निगूढ़ व्यापार ( न प्र मृषे ) = नहीं प्रतीत होता है कि ( यत् दूरे सन् ) = उस प्रकृति से दूर, सर्वथा भिन्न, असंग रह कर भी ( इह आभुवः ) = इसमें व्यापक होकर सृष्टि रचने में समर्थ होता है ।
Subject
परमेश्वर की स्तुति
Footnote
५३ -‘इदाभव:' इति ऋ० । 
१. चायृ  पूजानिशामनयोरिति चायतेः चोः कुत्वापत्त्या । कायमनश्चायामनः कामयमान इति वा । निरु० ४ । २ । १४ ।
२. यातरः इति नदीनाम | नि० १ ।  ५३ ॥ 
३.दुः । ए इति पदकारः
 
Rishi | Devata | Chhanda | Swara
ऋषिः - विश्वामित्र:   ।

छन्दः - बृहती।