Samveda Sanhita Bhasha Bhashy (Pt. Jaydev Sharma)

Samveda Mantra 1424

1874 Mantra
Devata- पवमानः सोमः Rishi- रेणुर्वैश्वामित्रः Chhand- जगती Swara- निषादः
Mantra with Swara
स꣡ भक्ष꣢꣯माणो अ꣣मृ꣡त꣢स्य꣣ चा꣡रु꣢ण उ꣣भे꣢꣫ द्यावा꣣ का꣡व्ये꣢ना꣣ वि꣡ श꣢श्रथे । ते꣡जि꣢ष्ठा अ꣣पो꣢ म꣣ꣳह꣢ना꣣ प꣡रि꣢ व्यत꣣ य꣡दी꣢ दे꣣व꣢स्य꣣ श्र꣡व꣢सा꣣ स꣡दो꣢ वि꣣दुः꣢ ॥१४२४॥

सः꣢ । भ꣡क्ष꣢꣯माणः । अ꣣मृ꣡त꣢स्य । अ꣣ । मृ꣡त꣢꣯स्य । चा꣡रु꣢꣯णः । उ꣣भे꣡इति꣢ । द्या꣡वा꣢꣯ । का꣡व्ये꣢꣯न । वि । श꣣श्रथे । ते꣡जि꣢꣯ष्ठा । अ꣣पः꣢ । म꣣ꣳह꣡ना꣢ । प꣡रि꣢꣯ । व्य꣣त । य꣣दि꣢꣯ । दे꣣व꣡स्य꣢ । श्र꣡व꣢꣯सा । स꣡दः꣢꣯ । वि꣣दुः꣢ ॥१४२४॥

Mantra without Swara
स भक्षमाणो अमृतस्य चारुण उभे द्यावा काव्येना वि शश्रथे । तेजिष्ठा अपो मꣳहना परि व्यत यदी देवस्य श्रवसा सदो विदुः ॥

सः । भक्षमाणः । अमृतस्य । अ । मृतस्य । चारुणः । उभेइति । द्यावा । काव्येन । वि । शश्रथे । तेजिष्ठा । अपः । मꣳहना । परि । व्यत । यदि । देवस्य । श्रवसा । सदः । विदुः ॥१४२४॥

Samveda - Mantra Number : 1424
(Kauthum) उत्तरार्चिकः: » Prapathak » 6; Ardh Prapathak » 2;
(Rananiya) उत्तरार्चिकः: » Adhyay » 12; Khand » 5;

Samveda Sanhita Bhasha Bhashy (Pt. Jaydev Sharma)

हिन्दी
Samveda Sanhita Bhasha Bhashy (Pt. Jaydev Sharma) - हिन्दी
Meaning
(यदि) जिस दशा में विद्वान् लोग (देवस्य) उस उपास्यदेव के (सदः) आश्रयस्थान हृदय देश को (श्रवसा) गुरुपदेश द्वारा (विदुः) ज्ञान कर लेते हैं तब (सः) वह पवमान सोमसाधक (चारुणः) अति उत्तमरूप, उपभोग करने योग्य (अमृतस्य) अमृत या अमरत्व का (भक्षमाणः) सेवन करता हुआ (काव्येन) अपने ज्ञान-सामर्थ्य से (उभे द्यावा*) दिव्यगुणयुक्त आत्मा और परमात्मा दोनों को (विशश्रथे*) प्राप्त करता है और (मंहना) अपने तपोमहत्व से (तेजिष्ठाः) अति तेज़ से सम्पन्न (अपः) लोकों या प्राणों में (परि व्यत) विचरता है। ऋग्वेद में ‘भिक्षमाणः’ पाठ है। इसलिये उस पक्ष में (सः) वह साधक (चारुणः, अमृतस्य) उत्तम अमरत्व की (भिक्षमाणः) याचना करता हुआ। (उभे द्यावा विशश्रथे) दोनों तेजोमय आत्माओं को प्राप्त करता है, इत्यादि पूर्ववत्। अथवा (उभे द्यावा) दिव्यगुणयुक्त प्राण और अपान दोनों को (विशश्रथे) शिथिल या वश कर लेता है। दोनों के बन्धनों को ढीला कर देता है। दोनों को वश करके विदेह-मुक्त होजाता है।
Subject
missing
Footnote
‘स भिक्षमाणो’ इति ऋ०। ‘भिक्ष्यमाण’, ‘भक्ष्यमाण’ इति पाठौ सायणसम्मतौ, जीवानन्दीये ‘भक्ष्यमाण’ इति च सर्वे प्रामादिकाः पाठः निर्णयसागरीये ऋकसायणभाष्ये, अन्यासु सामसंहितासु लन्दन-कालिकातामुद्रितासु च तथाऽनुपलम्भात्।
*द्यावापृथिव्यौ प्राणापानौ, (शत०)।
*‘श्रथ हिंसार्थः’ क्रयादिः , श्रय प्रयत्ने प्रस्थाने च, चुरादिः, श्रय मोक्षणे, चुरादिः, श्रधि दौर्बल्ये, चुरादिः श्रथि शैथिल्ये, भ्वादिः , श्रन्थ विमोचनप्रतिहर्षयोः, क्र्यादि०।
Rishi | Devata | Chhanda | Swara
ऋषिः—१ गोतमो राहूगणः, वसिष्ठस्तृतीयस्याः। २, ७ वीतहव्यो भरद्वाजो वा बार्हस्पत्यः। ३ प्रजापतिः। ४, १३ सोभरिः काण्वः। ५ मेधातिथिमेध्यातिथी काण्वौ। ६ ऋजिष्वोर्ध्वसद्मा च क्रमेण। ८, ११ वसिष्ठः। ९ तिरश्वीः। १० सुतंभर आत्रेयः। १२, १९ नृमेघपुरुमेधौ। १४ शुनःशेप आजीगर्तिः। १५ नोधाः। १६ मेध्यातिथिमेधातिथिर्वा कण्वः। १७ रेणुर्वैश्वामित्रः। १८ कुत्सः। २० आगस्त्यः॥ देवता—१, २, ८, १०, १३, १४ अग्निः। ३, ६, ८, ११, १५, १७, १८ पवमानः सोमः। ४, ५, ९, १२, १६, १९, २० इन्द्रः॥ छन्दः—१, २, ७, १०, १४ गायत्री। ३, ९ अनुष्टुप्। ४, १२, १३, १६ प्रागाथं। ५ बृहती। ६ ककुप् सतोबृहती च क्रमेण। ८, ११, १५, १० त्रिष्टुप्। १७ जगती। १६ अनुष्टुभौ बृहती च क्रमेण। २९ बृहती अनुष्टुभौ क्रमेण॥ स्वरः—१, २, ७, १०, १४ षड्जः। ३, ९, १०, गान्धारः। ४-६, १२, १३, १६, २० मध्यमः। ८, ११, १५, १८ धैवतः। १७ निषादः।