Samveda Sanhita Bhasha Bhashy (Pt. Jaydev Sharma)

Samveda Mantra 142

1874 Mantra
Devata- इन्द्रः Rishi- प्रगाथः काण्वः Chhand- गायत्री Swara- षड्जः Kaand Name- ऐन्द्रं काण्डम् Gaan- प्रकृति गान Gaan Parva- ऐन्द्रं पर्व
Mantra with Swara
क्वा꣢३꣱स्य꣡ वृ꣢ष꣣भो꣡ युवा꣢꣯ तुवि꣣ग्री꣢वो꣣ अ꣡ना꣢नतः । ब्र꣣ह्मा꣡ कस्तꣳ स꣢꣯पर्यति ॥१४२॥

क्व꣢꣯ । स्यः । वृ꣣षभः꣢ । यु꣡वा꣢꣯ । तु꣣विग्री꣡वः꣢ । तु꣣वि । ग्री꣡वः꣢꣯ । अ꣡ना꣢꣯नतः । अन् । आ꣣नतः । ब्रह्मा꣢ । कः । तम् । स꣣पर्यति ॥१४२॥

Mantra without Swara
क्वा३स्य वृषभो युवा तुविग्रीवो अनानतः । ब्रह्मा कस्तꣳ सपर्यति ॥

क्व । स्यः । वृषभः । युवा । तुविग्रीवः । तुवि । ग्रीवः । अनानतः । अन् । आनतः । ब्रह्मा । कः । तम् । सपर्यति ॥१४२॥

Samveda - Mantra Number : 142
(Kauthum) पूर्वार्चिकः: » Prapathak » 2; Ardh Prapathak » 1; Dashati » 5;
(Rananiya) पूर्वार्चिकः: » Adhyay » 2; Khand » 3;

Samveda Sanhita Bhasha Bhashy (Pt. Jaydev Sharma)

हिन्दी
Samveda Sanhita Bhasha Bhashy (Pt. Jaydev Sharma) - हिन्दी
Meaning
भा० = ( वृषभ: ) = इन्द्रियरूप गौओं  में बैल के समान भोक्ता  सर्वश्रेष्ठ, मेघ के समान सुखों के  वर्षक, ( युवा ) = सदा अजर ,( अनानतः ) = कभी किसी के आगे न झुकने वाला, स्तब्ध ( तुविग्रीवः ) = बहुतसी ग्रीवा वाला, इन्द्र  ( स्यः क्व ) = वह आत्मा कहां है ? ( तं ) = उसको ( कः ) = कौन ( ब्रह्मा ) = ब्रह्म को जानने वाला विद्वान् ( सपर्यति ) = उसकी पूजा करता है । अर्थात् हे ज्ञानी पुरुषो ! तुम उस अप्रतर्क्य , अवाङ्मनसगोचर सहस्र शीर्षा पुरुष की विवेचना करो और उसके सच्चे उपासक ब्रह्मज्ञानी की भी पहचान करो। 

कथमन्द्रो बहुग्रीवः ? उच्यते । परमात्मस्वरूपत्वात् । 'सर्वतः पाणिपादं   तत् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोकं सर्वमावृत्य तिष्ठति, इति मा० वि० ।  तुवीति बहुपर्यायः । ( नि० ३ ।  १ ।  ३ । ) ग्रीवा निगगरणात् क्व३स्येति अनुदात्तं प्रश्नान्ताभिपूजितयोरिति प्लुतिरनुदात्तश्च ( पा० )

इन्द्र बहुग्रीव किस प्रकार है ? गीता कहती है - 
"  बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बाहुबाहूरूपादम् ॥” 
बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं .. ॥ अ० ११ ।  २३ ॥ 

अनेक वक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् ।
सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम् ॥
जैसा वेद में भी लिखा है-'सहस्रशीषा  पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्। यजु० ३१ । १ ॥ )
 
Subject
परमेश्वर की स्तुति
Footnote
१४२ - क्वस्येति पाठभेदः, ऋ० ।
 
Rishi | Devata | Chhanda | Swara
ऋषिः - प्रगाथः काण्वः।

छन्दः - गायत्री।

स्वरः - षड्जः।