Samveda Bhashyam (Tulsiram Swami)

Samveda Mantra 629

1875 Mantra
Devata- सूर्यः Rishi- कुत्स आङ्गिरसः Chhand- त्रिष्टुप् Swara- धैवतः Kaand Name- आरण्यं काण्डम् Gaan- आरण्य गान
Mantra with Swara
चि꣣त्रं꣢ दे꣣वा꣢ना꣣मु꣡द꣢गा꣣द꣡नी꣢कं꣣ च꣡क्षु꣢र्मि꣣त्र꣢स्य꣣ व꣡रु꣢णस्या꣣ग्नेः꣢ । आ꣢प्रा꣣ द्या꣡वा꣢पृथि꣣वी꣢ अ꣣न्त꣡रि꣢क्ष꣣ꣳ सू꣡र्य꣢ आ꣣त्मा꣡ जग꣢꣯तस्त꣣स्थु꣡ष꣢श्च ॥६२९॥

चि꣣त्र꣢म् । दे꣣वा꣡ना꣢म् । उत् । अ꣣गात् । अनी꣢कम् । चक्षुः । मित्र꣢स्य । मि । त्रस्य । वरु꣢णस्य । अग्नेः । आ । अ꣣प्राः । द्या꣡वा꣢꣯ । पृ꣣थिवी꣡इति꣢ । अ꣣न्त꣡रि꣢क्षम् । सू꣡र्यः꣢꣯ । आ꣣त्मा꣢ । ज꣡ग꣢꣯तः । त꣣स्थु꣡षः꣢ । च꣣ ॥६२९॥

Mantra without Swara
चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः । आप्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षꣳ सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च ॥

चित्रम् । देवानाम् । उत् । अगात् । अनीकम् । चक्षुः । मित्रस्य । मि । त्रस्य । वरुणस्य । अग्नेः । आ । अप्राः । द्यावा । पृथिवीइति । अन्तरिक्षम् । सूर्यः । आत्मा । जगतः । तस्थुषः । च ॥६२९॥

Samveda - Mantra Number : 629
(Kauthum) पूर्वार्चिकः: » Prapathak » 6; Ardh Prapathak » 3; Dashati » 5;
(Rananiya) पूर्वार्चिकः: » Adhyay » 6; Khand » 5;

Samveda Bhashyam (Tulsiram Swami)

हिन्दी
Samveda Bhashyam (Tulsiram Swami) - हिन्दी
Meaning
(सूर्यः) सूर्यलोक वा परमात्मा (देवानाम्) देवों = तारागणों वा ज्योतिर्गणो के (चित्रम्) विचित्र (अनीकम्) समूह को (उदगात्) लांघ कर उदय होता है अर्थात् सर्वोपरि प्रकाशमान है। तथा (मित्रस्य) प्राण (वरुणस्य) अपान और (अग्नेः) अग्नि का (चक्षुः) प्रकाशक प्रेरक है। तथा (जगतः) चलने वाले (च) और (तस्थुषः) स्थावर = न चलने वाले जगत् का (आत्मा) आत्मा है। वही (द्यावापृथिवी अन्तरिक्षम्) द्युलोक भूलोक अन्तरिक्षलोक इन तीनों को (आप्राः) सब ओर से पालित पोषित करता और प्रकाश से भरपूर करता है॥
सम्पूर्ण स्थावर जंगम का आत्मा सूर्य को इसलिये कहा है कि जैसे जीवात्मा शरीरेन्द्रियों का जीवनहेतु है, वैसे ही सूर्य चराचर का जीवनहेतु है। सूर्य के उदय होते ही मृतसमान चराचर फिर चेतन हो जाते हैं।
Footnote
निरुक्त १२। १६ का प्रमाण संस्कृतभाष्य में देखिये॥ यजुः ७। ४२ और १३। ४६ में तथा ऋग्वेद १। ११५। १ में भी॥