Samveda Bhashyam (Tulsiram Swami)

Samveda Mantra 538

1875 Mantra
Devata- पवमानः सोमः Rishi- नोधा गौतमः Chhand- त्रिष्टुप् Swara- धैवतः Kaand Name- पावमानं काण्डम् Gaan- प्रकृति गान Gaan Parva- पावमानं पर्व
Mantra with Swara
सा꣣कमु꣡क्षो꣢ मर्जयन्त꣣ स्व꣡सा꣢रो꣣ द꣢श꣣ धी꣡र꣢स्य धी꣣त꣢यो꣣ ध꣡नु꣢त्रीः । ह꣢रिः꣣ प꣡र्य꣢द्रव꣣ज्जाः꣡ सूर्य꣢꣯स्य꣣ द्रो꣡णं꣢ ननक्षे꣣ अ꣢त्यो꣣ न꣢ वा꣣जी꣢ ॥५३८॥

सा꣣कमु꣡क्षः꣢ । सा꣣कम् । उ꣡क्षः꣢꣯ । म꣣र्जयन्त । स्व꣡सा꣢꣯रः । द꣡श꣢꣯ । धी꣡र꣢꣯स्य । धी꣣त꣡यः꣢ । ध꣡नु꣢꣯त्रीः । ह꣡रिः꣢꣯ । प꣡रि꣢꣯ । अ꣣द्रवत् । जाः꣢ । सू꣡र्य꣢꣯स्य । सु । ऊ꣣र्यस्य । द्रो꣡णं꣢꣯ । न꣣नक्षे । अ꣡त्यः꣢꣯ । न । वा꣣जी꣢ ॥५३८॥

Mantra without Swara
साकमुक्षो मर्जयन्त स्वसारो दश धीरस्य धीतयो धनुत्रीः । हरिः पर्यद्रवज्जाः सूर्यस्य द्रोणं ननक्षे अत्यो न वाजी ॥

साकमुक्षः । साकम् । उक्षः । मर्जयन्त । स्वसारः । दश । धीरस्य । धीतयः । धनुत्रीः । हरिः । परि । अद्रवत् । जाः । सूर्यस्य । सु । ऊर्यस्य । द्रोणं । ननक्षे । अत्यः । न । वाजी ॥५३८॥

Samveda - Mantra Number : 538
(Kauthum) पूर्वार्चिकः: » Prapathak » 6; Ardh Prapathak » 1; Dashati » 5;
(Rananiya) पूर्वार्चिकः: » Adhyay » 5; Khand » 7;

Samveda Bhashyam (Tulsiram Swami)

हिन्दी
Samveda Bhashyam (Tulsiram Swami) - हिन्दी
Meaning
प्रकरण से सोम प्रथम (द्रोणं ननक्षे) द्रोणकलश में भरा रहता है। फिर (धीरस्य) ध्यानशील होता की (साकमुक्षः) साथ खींचने वाली (स्वसारः) अच्छे फेंकने वाली (धनुष्यः) प्रेरणा करने वाली (दश धीतयः) १० अंगुलियें (मर्जयन्त) सोम को सुशोभित करती हैं। फिर (अत्यः) शीघ्रगामी (वाजी न) बलवान् अश्व सा [सोम] (हरिः) हरे रंग वाला होकर (सूर्यस्य) सूर्य की (जाः) सन्तानरूप दिशाओं को (पर्यद्रवत्) सब ओर भागता है, अर्थात् अग्नि में हवन किया हुआ हरे धुएं के रूप में सब दिशाओं में फैलता है।
स्रुव में जो अंगुलियों का आकार होता है, ५ वे और ५ होता के दाहिने हाथ की मिलाकर १० अंगुलियां जानो॥
Footnote
निघण्टु २। ५॥ २। २॥ २। १८ इत्यादि के प्रमाण संस्कृतभाष्य में देखिये॥ ऋ० ९। ९३। १ में भी॥