SamVeda Adhyatmik Bhashya (Pdt. Vishvanatha Vidya Martand)

Samveda Mantra 599

1871 Mantra
Devata- विश्वे देवाः Rishi- प्रथो वासिष्ठः Chhand- त्रिष्टुप् Swara- धैवतः Kaand Name- आरण्यं काण्डम् Gaan- आरण्य गान
Mantra with Swara
प्र꣡थ꣢श्च꣣ य꣡स्य꣢ स꣣प्र꣡थ꣢श्च꣣ ना꣡मानु꣢꣯ष्टुभस्य ह꣣वि꣡षो꣢ ह꣣वि꣢र्यत् । धा꣣तु꣡र्द्युता꣢꣯नात्सवि꣣तु꣢श्च꣣ वि꣡ष्णो꣢ रथन्त꣣र꣡मा ज꣢꣯भारा꣣ व꣡सि꣢ष्ठः ॥५९९॥

प्र꣡थः꣢꣯ । च꣣ । य꣡स्य꣢꣯ । स꣣प्र꣡थः꣢ । स꣣ । प्र꣡थः꣢꣯ । च꣣ । ना꣡म꣢꣯ । आ꣡नु꣢꣯ष्टुभस्य । आ꣡नु꣢꣯ । स्तु꣣भस्य । हवि꣡षः꣢ । ह꣣विः꣢ । यत् । धा꣣तुः꣢ । द्यु꣡ता꣢꣯नात् । स꣣वितुः꣢ । च꣣ । वि꣡ष्णोः꣢꣯ । र꣣थन्तर꣢म् । र꣣थम् । तर꣢म् । आ । ज꣣भार । व꣡सि꣢꣯ष्ठः ॥५९९॥

Mantra without Swara
प्रथश्च यस्य सप्रथश्च नामानुष्टुभस्य हविषो हविर्यत् । धातुर्द्युतानात्सवितुश्च विष्णो रथन्तरमा जभारा वसिष्ठः ॥

प्रथः । च । यस्य । सप्रथः । स । प्रथः । च । नाम । आनुष्टुभस्य । आनु । स्तुभस्य । हविषः । हविः । यत् । धातुः । द्युतानात् । सवितुः । च । विष्णोः । रथन्तरम् । रथम् । तरम् । आ । जभार । वसिष्ठः ॥५९९॥

Samveda - Mantra Number : 599
(Kauthum) पूर्वार्चिकः: » Prapathak » 6; Ardh Prapathak » 3; Dashati » 2;
(Rananiya) पूर्वार्चिकः: » Adhyay » 6; Khand » 2;

SamVeda Adhyatmik Bhashya (Pdt. Vishvanatha Vidya Martand)

हिन्दी
SamVeda Adhyatmik Bhashya (Pdt. Vishvanatha Vidya Martand) - हिन्दी
Meaning
(यस्य) जिस परमेश्वर के (नाम) नाम हैं, – प्रथ और सप्रथ । (यत्) जो (आनुष्टुभस्य हविषः) श्रेष्ठ हवियों में (हविः) सर्वश्रेष्ठ हवि है, उस (धातुः) विधाता (द्युतानात्) ज्ञान - प्रकाश का विस्तार करने वाले, तथा द्युलोक का विस्तार करने वाले, (सवितुः) सर्वप्रेरक (विष्णोः) तथा सर्वव्यापक परमेश्वर से,—(वसिष्ठः) प्राण-संयमी योगी, (रथन्तरम्) शरीर-रथ द्वारा भवसागर से तराने का ज्ञान (आ जभार) प्राप्त करता है ।
Footnote
[ प्रथः = विस्तारे, विस्तार वाला । सप्रथः = विस्तार वाले आकाश आदि का स्वामी । आनुष्टुभस्य = अनु + स्तुभ् (Praise आपटे) । हविः = “यत्पुरुषेण हविषा देवाः यज्ञमतन्वत” (यजु० ३१। १४), तथा “यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः” (यजु० ३१। १६), अर्थात् उपासना में यज्ञ-स्वरूप परमेश्वर को ही हवि जानो, अर्थात् ध्यान में, जीवात्माग्नि में, परमेश्वर को हवि जानकर, उस हवि को अग्निरूप कर, उसे प्रकाशित करो। इसी भाव को ही “यज्ञेन यज्ञमयजन्त” द्वारा भी प्रकट किया है, अर्थात् ध्यानयज्ञ में परमेश्वर-रूपी हवि द्वारा परमेश्वरीय-यज्ञ किया जाता है । वसिष्ठः = “वसिष्ठः ऋषिः प्राणं गृह्णामि” (यजु० १३। ५४)। रथन्तरम् = रथ (शरीर) + तर (तैरना) । “तर” शब्द के भाव में योग में “तारक” शब्द आया है । यथा—“तारकं सर्व विषयं सर्वथा विषयमक्रमं चेति विवेकजज्ञानम्” (योग ३। ५४) यह तारक-ज्ञान विवेकज ज्ञान है जो कि आत्मा और चित्त में परस्पर भेद साक्षात्कार द्वारा उत्पन्न होता है । यह विवेकज ज्ञान “तारक” है, योगी को भवसागर से तैरा देता है ]