SamVeda Adhyatmik Bhashya (Pdt. Vishvanatha Vidya Martand)

Samveda Mantra 457

1871 Mantra
Devata- इन्द्रः Rishi- गृत्समदः शौनकः Chhand- अष्टिः Swara- मध्यमः Kaand Name- ऐन्द्रं काण्डम् Gaan- प्रकृति गान Gaan Parva- ऐन्द्रं पर्व
Mantra with Swara
त्रि꣡क꣢द्रुकेषु महि꣣षो꣡ यवा꣢꣯शिरं तुविशु꣣ष्म꣢स्तृ꣣म्प꣡त्सोम꣢꣯मपिब꣣द्वि꣡ष्णु꣢ना सु꣣तं꣡ य꣢थाव꣣श꣢म् । स꣡ ईं꣢ ममाद꣣ म꣢हि꣣ क꣢र्म꣣ क꣡र्त्त꣢वे म꣣हा꣢मु꣣रु꣡ꣳ सैन꣢꣯ꣳ सश्चद्दे꣣वो꣢ दे꣣व꣢ꣳ स꣣त्य꣡ इन्दुः꣢꣯ स꣣त्य꣡मिन्द्र꣢꣯म् ॥४५७॥

त्रि꣡क꣢꣯द्रुकेषु । त्रि । क꣣द्रुकेषु । महिषः꣢ । य꣡वा꣢꣯शिरम् । य꣡व꣢꣯ । आ꣣शिरम् । तुविशुष्मः꣢ । तु꣣वि । शुष्मः꣢ । तृ꣣म्प꣢त् । सो꣡म꣢꣯म् । अ꣣पिबत् । वि꣡ष्णु꣢꣯ना । सु꣣त꣢म् । य꣣थावश꣢म् । य꣣था । वश꣢म् । सः । ई꣣म् । ममाद । म꣡हि꣢꣯ । क꣡र्म꣢꣯ । क꣡र्त्त꣢꣯वे । म꣣हा꣢म् । उ꣣रु꣢म् । स । ए꣣नम् । सश्चत् । देवः꣢ । दे꣣व꣢म् । स꣣त्यः꣢ । इ꣡न्दुः꣢꣯ । स꣣त्य꣢म् । इ꣡न्द्र꣢꣯म् ॥४५७॥

Mantra without Swara
त्रिकद्रुकेषु महिषो यवाशिरं तुविशुष्मस्तृम्पत्सोममपिबद्विष्णुना सुतं यथावशम् । स ईं ममाद महि कर्म कर्त्तवे महामुरुꣳ सैनꣳ सश्चद्देवो देवꣳ सत्य इन्दुः सत्यमिन्द्रम् ॥

त्रिकद्रुकेषु । त्रि । कद्रुकेषु । महिषः । यवाशिरम् । यव । आशिरम् । तुविशुष्मः । तुवि । शुष्मः । तृम्पत् । सोमम् । अपिबत् । विष्णुना । सुतम् । यथावशम् । यथा । वशम् । सः । ईम् । ममाद । महि । कर्म । कर्त्तवे । महाम् । उरुम् । स । एनम् । सश्चत् । देवः । देवम् । सत्यः । इन्दुः । सत्यम् । इन्द्रम् ॥४५७॥

Samveda - Mantra Number : 457
(Kauthum) पूर्वार्चिकः: » Prapathak » 5; Ardh Prapathak » 2; Dashati » 3;
(Rananiya) पूर्वार्चिकः: » Adhyay » 4; Khand » 12;

SamVeda Adhyatmik Bhashya (Pdt. Vishvanatha Vidya Martand)

हिन्दी
SamVeda Adhyatmik Bhashya (Pdt. Vishvanatha Vidya Martand) - हिन्दी
Meaning
(त्रिकद्रुकेषु) पृथिवी के तीन स्थानों अर्थात् जल-स्थल - पर्वत में, अथवा पार्थिव शरीर के तीन स्थानों अर्थात् शरीर-मन-आत्मा में, (विष्णुना सुतम्) व्यापक परमेश्वर की कृपा द्वारा प्रकट हुए (सोमम्) भक्तिरस को, (महिषः) महान् तथा (तुविशुष्मः) महाबली परमेश्वर (यथावशम्) यथेष्ट (अपिबत्) स्वीकार करता है, और (तृम्पत) सदा तृप्त भी परमेश्वर उस द्वारा तृप्ति अनुभव करता है, जैसे कि कोई (महिषः) महापुरुष सेवारूप में उपस्थित की गई (यवाशिरम्) दूध में पकाई जौ की लप्सी को यथेच्छ स्वीकार करता, और उस द्वारा तृप्त होता है। (सः) वह भक्तिरस, (महाम्) महान् और (उरुम्) सर्वव्यापक (इम्) इस परमेश्वर को (ममाद) हर्षित तथा प्रसन्न करता है, और परमेश्वर उपासक के (महिकर्म) महाकर्म [ मोक्ष ] को (कर्तवे) करने के लिये सन्नद्ध हो जाता है। (सः) वह (इन्दुः देवः) ज्ञान-प्रकाशक दिव्य-भक्तिरस (सत्यः) आध्यात्मिक जीवन का एक सत्य तत्त्व है, जो कि (सत्यम्) सदा सत् (इन्द्रम्) परमेश्वर को (सश्चत्) सक्रिय कर देता है ।
Footnote
[ त्रिकद्रुकेषु = कद्रू = पृथिवी “इयं पृथिवी वे कद्रः” (ते सं० ६। १। ६। १) । त्रिकद्रूक= पृथिवी के तीन स्थान । कद्रू = कुत्सित गति वाली । पृथिवी सूर्य के चारों ओर परिभ्रमण करती है, परन्तु इसका परिभ्रमण अनुभूत नहीं होता । इसलिये इसे कद्रू कहा है, अर्थात् कुत्सित-गति वाली । इन्दुः – “इन्धतेर्वा स्यात्त् दीप्तिकर्मणः” (निरु० १०। ४। ४१) । सश्चति = गतिकर्मा (निघं० २। १४) । ]