SamVeda Adhyatmik Bhashya (Pdt. Vishvanatha Vidya Martand)

Samveda Mantra 1091

1871 Mantra
Devata- इन्द्रः Rishi- मान्धाता यौवनाश्वः0पूर्वार्धः, गोधा ऋषिका0उत्तरार्धः Chhand- महापङ्क्तिः Swara- पञ्चमः
Mantra with Swara
दी꣣र्घ꣡ꣳ ह्य꣢ङ्कु꣣शं꣡ य꣢था꣣ श꣢क्तिं꣣ बि꣡भ꣢र्षि मन्तुमः । पू꣡र्वे꣢ण मघवन्प꣣दा꣢ व꣣या꣢म꣣जो꣡ यथा꣢꣯ यमः । दे꣣वी꣡ जनि꣢꣯त्र्यजीजनद्भ꣣द्रा꣡ जनि꣢꣯त्र्यजीजनत् ॥१०९१॥

दी꣣र्घ꣢म् । हि । अ꣣ङ्कुश꣢म् । य꣣था । श꣡क्ति꣢꣯म् । बि꣡भ꣢꣯र्षि । म꣣न्तुमः । पू꣡र्वे꣢꣯ण । म꣣घवन् । पदा꣢ । व꣣या꣢म् । अ꣣जः꣢ । य꣡था꣢꣯ । य꣣मः । दे꣣वी꣢ । ज꣡नि꣢꣯त्री । अ꣣जीजनत् । भद्रा꣢ । ज꣡नि꣢꣯त्री । अ꣣जीजनत् ॥१०९१॥

Mantra without Swara
दीर्घꣳ ह्यङ्कुशं यथा शक्तिं बिभर्षि मन्तुमः । पूर्वेण मघवन्पदा वयामजो यथा यमः । देवी जनित्र्यजीजनद्भद्रा जनित्र्यजीजनत् ॥

दीर्घम् । हि । अङ्कुशम् । यथा । शक्तिम् । बिभर्षि । मन्तुमः । पूर्वेण । मघवन् । पदा । वयाम् । अजः । यथा । यमः । देवी । जनित्री । अजीजनत् । भद्रा । जनित्री । अजीजनत् ॥१०९१॥

Samveda - Mantra Number : 1091
(Kauthum) उत्तरार्चिकः: » Prapathak » 4; Ardh Prapathak » 1;
(Rananiya) उत्तरार्चिकः: » Adhyay » 7; Khand » 5;

SamVeda Adhyatmik Bhashya (Pdt. Vishvanatha Vidya Martand)

हिन्दी
SamVeda Adhyatmik Bhashya (Pdt. Vishvanatha Vidya Martand) - हिन्दी
Meaning
(यथा) जैसे महावत, हाथी के नियन्त्रण के लिये, (दीर्घम् अंकुशम्) लम्बे अंकुश को धारण करता है वैसे (मन्तुमः) हे ज्ञानी (मघवन्) परमेश्वर ! आप, संसार के नियन्त्रण के लिये, (शक्तिम्) महाशक्ति को (बिभर्षि) धारण किये हुए हैं । और (यथा) जैसे (अजः) बकरा (पूर्वेण पदा) अपने अगले पाओं द्वारा (वयाम्) वृक्ष की शाखा को (यमः) नियन्त्रित कर लेता है, वैसे (अजः) अजन्मा आप, (पदा) अपने एक पाद द्वारा, संसार वृक्ष की (वयाम्) शाखा-प्रशाखाओं का (यमः) नियमन कर रहे हैं। (देव जनि०) पूर्ववत् [ मन्त्र संख्या १०९० ] ।
Footnote
[ पदापादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि (यजु० ३१। ३, ४) ]